• Thứ Năm, 08/01/2004 10:21 (GMT+7)

    Sứ mệnh cứu hộ

    Đĩa mềm khởi động sẽ là một phần không thể thiếu được trong bộ dụng cụ cứu nguy khi bạn không thể khởi động Windows hay cần phải cài đặt lại hệ điều hành.
    Sẽ là điên rồ nếu ta bỏ bánh xe dự phòng ở nhà, rồi lái xe ô tô đi khắp nơi trong suốt một tuần. Khả năng bị bể lốp rất hiếm khi xảy ra, nhưng tại sao lại bắt mình phải chịu sự mạo hiểm như vậy?

    Xác suất máy tính của bạn bị sự cố trong vòng bảy ngày tới là rất lớn. Vậy mà khá nhiều người vẫn bằng lòng chạy trong nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mà không hề quan tâm đến “bánh xe dự phòng dành cho PC” – đĩa khởi động khẩn cấp.

    Đĩa mềm khởi động có lẽ là cách duy nhất để khởi động máy tính nếu tập tin hệ thống của bạn bị hỏng và không thể chạy Windows. Bạn cũng sẽ cần đĩa khởi động nếu phải cài đặt lại hệ điều hành của mình. Bạn đã tạo ra đĩa khởi động khi cài đặt Windows trước đây (hoặc, nếu mua máy tính đã có Windows cài sẵn, thì sẽ có kèm theo đĩa khởi động). Vậy bây giờ nó nằm ở đâu? Gần đây bạn có kiểm tra lại đĩa này để biết chắc nó vẫn hoạt động  hay không? Đĩa mềm đó có chứa tất cả các công cụ cần thiết khi phải dùng đến hay không? Nếu bạn trả lời “không” hoặc “không biết” cho bất kỳ câu hỏi nào trong số này, bạn phải xét lại khả năng sẵn sàng ứng phó với sự cố máy tính của mình.

    Hầu hết những thông tin trình bày dưới đây đều áp dụng cho Windows 95, nhưng bài viết cũng đề cập đến một số vấn đề mà những người dùng Win98 và WinMe hay gặp.

    Một cách chính xác thì đĩa khởi động là gì?

    Nói đơn giản, đĩa khởi động là một đĩa mềm chứa các tập tin cần thiết để khởi động máy tính của bạn. Nếu máy tính từ chối khởi động từ đĩa cứng, bạn có thể dùng đĩa này để khởi động hệ thống, và bạn sẽ có cơ hội để chẩn bệnh cho hệ thống, đồng thời cũng có thể cấp cứu những tập tin quan trọng.

    Nhưng Windows chiếm khá nhiều megabyte đĩa cứng, làm cách nào có thể nhét mọi thứ vào một đĩa mềm?

    Không cần mọi thứ. Đĩa khởi động chỉ chứa những tập tin hệ thống cơ bản cần thiết để vực máy tính dậy. Quan trọng nhất trong các tập tin này là COMMAND.COM, xương sống của hệ điều hành MS-DOS; tập tin này chiếm không quá 100KB dung lượng đĩa.

    Dùng đĩa mềm khởi động thực chất là quay về thời xưa, khi mà hầu hết máy tính đều không có đĩa cứng, và toàn bộ hệ điều hành MS-DOS nằm trên một đĩa mềm. Người dùng phải nạp hệ điều hành, rồi sau đó tráo đổi các đĩa chương trình và dữ liệu để thực hiện công việc. Thực ra, một số tập tin trên đĩa khởi động cũng là những tập tin mà bạn đã thấy trên một đĩa khởi động từ 15 năm trước.

    Người dùng Win98 và WinMe sẽ tìm thấy một số tập tin khác trên các đĩa mềm của họ, nhưng COMMAND.COM vẫn là chương trình làm cho các đĩa khởi động của họ có thể khởi động được máy.

    Xem mục “Nội dung đĩa khởi động” bạn sẽ thấy một danh sách các tập tin trên các đĩa khởi động Win95, Win98 và WinMe. 

    Khi nào thì cần đến đĩa khởi động?

    Khi máy tính của bạn không khởi động được từ đĩa cứng do các tập tin hệ thống bị hỏng. Đồng thời bạn cũng sẽ cần đến đĩa khởi động khi phải định dạng (format) lại ổ đĩa cứng hoặc cài đặt lại Windows.

    Làm cách nào để tạo một đĩa như vậy?


    Hình 1. Bạn có thể tạo một đĩa khởi động cứu nguy vào bất cứ lúc nào từ tab Add/Remove Programs trong Control Panel.

    Windows cho bạn một số cách để tạo đĩa mềm khởi động. Đầu tiên phải định dạng một đĩa tốt. Nếu dùng đĩa đã định dạng sẵn, bạn cho chạy ScanDisk để bảo đảm đĩa không lỗi. Cách khác, bạn có thể đưa đĩa vào ổ, nhấn phải lên biểu tượng ổ đĩa A trong Explorer, và chọn Format trong trình đơn thả xuống. Windows sẽ mở hộp thoại Format như trong hình 1. Chọn nút Full bên dưới Format Type, chọn Display Summary When Finished, và nhấp nút Start. Windows sẽ định dạng và báo lại cho bạn biết đĩa mềm có sector nào hư hay không.

    Hộp thoại Format có một tùy chọn gọi là Copy System Files. Tùy chọn này tạo đĩa có thể khởi động?

    Đúng. Nhưng mặc dù đĩa mềm đó sẽ là đĩa khởi động được, nó cũng không chép tất cả các tập tin cần thiết vào đĩa mềm. Để tạo một đĩa có tất cả các tập tin thích hợp, bạn chọn Settings/Control Panel từ trình đơn Start của Windows, tiếp tục mở Add/Remove Programs rồi chọn Startup Disk. Nhấn nút Create Disk. Tùy theo cách cài đặt Windows trên máy tính, bạn có thể được nhắc đưa đĩa CD-ROM cài đặt Windows vào. Làm theo những hướng dẫn trên màn hình cho đến khi Windows tạo xong đĩa khởi động. 

    Không có đĩa cài đặt. Giải quyết thế nào?

    Nếu vậy bạn sẽ phải thực hiện bằng tay. Vào Explorer, xác định những tập tin trong bảng, và chép chúng vào đĩa khởi động của bạn. Trong Win95, hầu hết các tập tin này đều nằm trong thư mục C:\WINDOWS\ COMMAND. Các tập tin IO.SYS và MSDOS.SYS nằm trong thư mục gốc của ổ đĩa C. Tập tin REGEDIT.EXE nằm trong thư mục C:\WINDOWS. Tập tin UNINSTALL.EXE nằm trong thư mục C:\WINDOWS\SYSTEM. Nếu không tìm thấy các tập tin này đúng trong các thư mục của chúng, bạn dùng Windows Find để xác định vị trí của chúng.

    Windows sẽ tạo ra một trong các tập tin này từ đầu, đó là EBD.SYS. Đây là một tập tin rỗng nên bạn có thể tạo nó bằng tay một cách dễ dàng. Mở một phiên làm việc MS-DOS và chuyển vào ổ đĩa A (gõ A: tại dấu nhắc DOS và nhấn Enter). Sau đó gõ tiếp lệnh:

    TYPE NUL > EBD.SYS

    Tìm các tập tin này trong Win98 và WinMe phần nào dễ hơn: Microsoft đã đưa chúng vào trong một thư mục đặc biệt gọi là C:\WINDOWS\COMMAND\ EBD.

    Windows bị lỗi nên chỉ vào được môi trường MS-DOS. Liệu có thể tạo đĩa khởi động từ DOS?

    Hoàn toàn có thể được. Trong Win95 bạn gõ lệnh sau: 

    FORMAT A: /S

    Bạn có thể phải vào thư mục C:\WINDOWS\COMMAND để chạy lệnh FORMAT. Lệnh này sẽ chép các tập tin COMMAND.COM, IO.SYS, MSDOS.SYS, và DRVSPACE.BIN; còn các tập tin khác bạn phải chép vào đĩa mềm bằng thủ công như đã trình bày trên. Người dùng Win98 thì dễ hơn; chỉ cần gõ lệnh sau:

    BOOTDISK A: 

    WinMe không có khả năng tạo đĩa khởi động từ dấu nhắc lệnh. Vì WinMe không có chế độ DOS thực nên bạn chỉ có thể chạy DOS từ Windows; khi ấy tạo đĩa mềm khởi động từ Add/Remove Programs sẽ là cách nhanh và hợp lý nhất.

    Phải làm gì sau khi đã có được đĩa mềm khởi động?

    Chạy thử. Đưa đĩa mềm đó vào ổ đĩa A và khởi động lại máy tính. Bạn sẽ thấy hiện ra một số thông báo khởi động và sau đó là dấu nhắc lệnh A:\>. Nếu tất cả đều đang hoạt động tốt thì gõ các lệnh DIR A: và DIR C: sẽ thấy hiện lên các thư mục của đĩa mềm và đĩa cứng.

    Khi quyết định không đưa thêm tập tin nào nữa  vào đĩa khởi động, bạn thực hiện cấm ghi lên nó bằng cách trượt miếng che nhỏ trên góc đĩa để lỗ hổng trống ra. Điều này tránh cho bạn khỏi  vô tình ghi chồng lên đĩa và bảo vệ đĩa khỏi bị virus. 

    Khi gõ DIR C:, xuất hiện thông báo rằng ổ đĩa đó không hợp lệ!

    Trường hợp này có thể do bạn đang dùng đĩa nén, hoặc do phần mềm BIOS, phần mềm quản lý đĩa của hãng thứ ba yêu cầu tập tin trình điều khiển. Bạn có thể giải quyết được trục trặc này hoặc không thể; cả hai trường hợp đều nằm ngoài phạm vi bài báo. Bạn nên đọc kỹ tài liệu kiến thức cơ sở của Microsoft “Problems Using Windows95 or MS Plus! Start-up Disk” ở địa chỉ http://support.microsoft.com/support/kb/articles/Q138/9/91. asp.

    Có khả năng truy cập đến ổ đĩa CD-ROM hay không?

    Nếu đang dùng Win98 hay WinMe thì có khả năng – Windows sẽ chuyển các trình điều khiển cần thiết vào đĩa mềm nên bạn có thể đọc được ổ đĩa CD-ROM. Nhưng nếu đang dùng Win95, bạn sẽ phải bổ sung thêm một số tập tin.

    Trước hết bạn phải chép trình điều khiển  MSCDEX.EXE của Microsoft dùng cho CD-ROM mà bạn sẽ tìm thấy trong thư mục \WINDOWS\COMMAND (nếu không có tập tin này ở đó, bạn nhất định sẽ tìm thấy nó trong đĩa cài đặt Windows).

    Bạn cũng sẽ cần đến trình điều khiển đặc biệt dùng riêng cho ổ CD-ROM của bạn. Nên tham khảo tài liệu kỹ thuật kèm theo ổ CD-ROM để biết tên, xác định vị trí trên đĩa cứng (hoặc trên đĩa cài đặt của hãng sản xuất), và chép tập tin này vào đĩa khởi động. Nếu không có tài liệu, bạn cố xác định vị trí trình điều khiển đó trên đĩa cứng. Bạn dùng Windows Find để tìm các tập tin có đuôi SYS, và tìm ra đúng trình điều khiển đó thông qua tên; tìm các tên trình điều khiển có chữ CD hoặc kiểu chế tạo (ví dụ, trình điều khiển dùng cho NEC CD-ROM có thể mang tên NEC_IDE.SYS).

    Nếu tìm thấy vài ba tập tin có thể là trình điều khiển đó, bạn chép tất cả chúng vào đĩa mềm, sau đó chạy thử từng cái một để tìm ra trình điều khiển thích hợp (khi khởi động máy tính bằng một trình điều khiển không đúng, điều xấu nhất có thể xảy ra là không truy xuất được CD-ROM).

    Nếu vẫn không tìm ra được đúng trình điều khiển, bạn đến website của hãng sản xuất và tìm tài liệu tham khảo trong các trang kỹ thuật và hỗ trợ của họ. Bạn cũng có thể đến các website The Driver Zone (http://www.driverzone.com), Driver Guide.com (http://www.driverguide.com), WinDrivers.com (http://www.windrivers. com/), và The CD-ROM Drivers Page (http://www.geocities.com/SiliconValley/4421/drivers.html). Tất cả các nơi đó đều có các cơ sở dữ liệu về trình điều khiển, hoặc các liên kết với trang hỗ trợ khách hàng của các hãng CD-ROM hàng đầu.

    Nếu tất cả đều không thành công, bạn có thể dùng thử một trình điều khiển chung cho CD-ROM. Chúng tôi đã tìm thấy một số trên internet, như OAKCDROM.SYS ở địa chỉ Computer Hope.com (http://www.computer.com/download/hardware.htm) và CDROM8X ở địa chỉ UFO’s Net Resources (http://www.uforesources.com/dlldownload.html).

    Tìm đúng trình điều khiển là một công việc buồn tẻ và mất thời gian, nhưng là một phần không thể thiếu trong một đĩa khởi động. Không có nó, bạn không thể cài đặt lại Windows. 

    Tìm được trình điều khiển cho CD-ROM. Còn phải làm những gì nữa?

    Bạn còn phải định hình cho đĩa khởi động nạp trình điều khiển bằng hai tập tin: AUTOEXEC.BAT và CONFIG.SYS. Các tập tin này sẽ tự động chạy mỗi khi khởi động máy tính. Chúng sẽ nạp các tập tin cần thiết và thực hiện các công việc khác để chạy hệ thống của bạn.

    Bạn có thể tạo hai tập tin này trong Notepad và lưu dưới dạng văn bản thô (text).

    Trong AUTOEXEC.BAT, bạn  hãy thêm dòng sau:

    MSCDEX.EXE / D: MSCD001 

    Trong CONFIG.SYS, bạn hãy thêm dòng sau:

    DEVICE = MYCDROM.SYS /D: MSCD001 

    Nhớ thay MYCDROM bằng tên ổ CD-ROM của bạn.

    Máy tính đã có sẵn tập tin AUTOEXEC.BAT và CONFIG.SYS trên đĩa cứng. Có thể chép ngay các tập tin này vào đĩa khởi động của mình không?
    Có thể, nếu bạn biết cách điều chỉnh. AUTOEXEC.BAT và CONFIG.SYS sẽ có những tham chiếu đến một số tập tin trên ổ đĩa cứng, nên chúng sẽ không hoạt động nếu ổ đĩa cứng bị hỏng. Bạn phải xóa những dòng rắc rối này đi hoặc sửa lại đường dẫn tham chiếu lên đĩa mềm. Bạn có thể đặt REM ở trước các dòng cần vô hiệu hóa.
    Dĩ nhiên không có gì cản trở bạn tạo ra một đĩa khởi động riêng với nguyên vẹn các tập tin; bạn có thể dùng đĩa khởi động thay thế này khi ổ đĩa cứng ở trạng thái truy nhập được, và dùng đĩa khởi động kia trong trường hợp ngược lại. 

    Những tập tin nào cần phải có trên đĩa khởi động và chúng làm những công việc gì?
    Những tập tin quan trọng nhất trên đĩa này có thể là SCANDISK.EXE dùng để kiểm tra lỗi trên đĩa; REGEDIT.EXE để bạn truy cập được vào Windows Registry; và FORMAT.EXE cho phép bạn định dạng lại đĩa cứng của mình. ScanDisk sử dụng dễ dàng và an toàn, nhưng hai tập tin kia khá nguy hiểm nếu bạn không cảm thấy tự tin khi làm việc với chúng. Trong thực tế, bạn có thể biến một trục trặc nhỏ thành một cơn ác mộng nếu bạn thực hiện một thay đổi sai đối với Registry hoặc vô tình định dạng lại đĩa cứng. Chúng tôi khuyên bạn nên tránh xa RegEdit và Format nếu không biết cách dùng chúng.
    Cùng với các chương trình trong thư mục của đĩa khởi động, MS-DOS có một số lệnh nội trú quan trọng. Có ích nhất là COPY dùng để sao chép những tập tin quan trọng từ đĩa cứng sang đĩa mềm. Những lệnh khác gồm có TYPE dùng để hiển thị nội dung của tập tin văn bản; DEL dùng để xóa tập tin; và RENAME dùng để đặt lại tên cho tập tin. Bạn có thể tìm hiểu cách dùng của các lệnh này bằng cách gõ tên lệnh kèm với dấu gạch chéo và dấu hỏi, như dưới đây:
    TYPE /? 

    Còn cần đến những tập tin nào khác?
    Những tập tin nói trên là thiết yếu, nhưng có vài tập tin rất có ích. Chương trình được nghĩ ngay đến là ZIP chạy trên DOS để bạn có thể nén những tập tin lớn khi cần chuyển chúng từ đĩa cứng sang đĩa mềm. Bạn có thể lấy phiên bản DOS của PKZip từ PKWare ở địa chỉ http://www.pkware.com.
    Trong thư mục C:\WINDOWS\ COMMAND của bạn có hàng loạt tiện ích MS-DOS có thể rất có ích, bao gồm DELTREE dùng để xóa các thư mục cùng nội dung bên trong; và XCOPY là một phiên bản rất mạnh của COPY. Bạn có thể tìm thấy nhiều điều hơn nữa về bất kỳ chương trình nào trong thư mục \COMMAND bằng cách gõ lệnh đó rồi gõ tiếp sau /? hoặc gõ HELP. (Lệnh HELP không được cài đặt trên tất cả các hệ thống).

    Đĩa khởi động đầy ắp các tập tin, làm cách nào giữ chỗ cho các tập tin cần để cứu hộ?
    Bạn không cần phải giữ đĩa khởi động trong ổ đĩa khi đang thực thi các lệnh DOS nội trú. Ví dụ, nếu muốn chép một tập tin từ ổ đĩa C, bạn rút đĩa khởi động ra, đưa một đĩa trống vào, và thực thi lệnh COPY.
    Bạn cũng có thể giữ các chương trình khác trên một đĩa thứ hai. Ví dụ, bạn có thể giữ PKZip trên một đĩa riêng. Khi cần dùng đến nó, bạn rút đĩa khởi động ra, đưa đĩa PKZip vào, cho chạy chương trình, rồi lại đưa đĩa khởi động vào như cũ.

    Xuân Cường
    Practical Windows 7/2001

    ID: A0203_59