• Thứ Năm, 05/02/2004 10:42 (GMT+7)

    Chất lượng PM: Làm sao để làm chủ?

    BBT Thế Giới Vi Tính sê-ri B giới thiệu bài viết của ông Phan Văn Hòa, chủ tịch công ty Multi-Tech Solution Development, hưởng ứng chuyên đề "Chất Lượng Phần Mềm Việt Nam" trên số tháng 12/2003. Bài viết được đăng trên 2 kỳ.
    Tr
    ong kỷ nguyên hiện đại, phần mềm (PM) đóng vai trò vô cùng quan trọng, có thể so sánh như một hệ thần kinh số điều khiển toàn bộ hoạt động hệ thống thông tin toàn cầu. Trong bối cảnh đó, một sai lầm, dù rất nhỏ của PM cũng có thể gây ra hậu quả khôn lường. Chỉ vì một dấu phẩy nhầm lẫn trong hệ thống PM điều khiển mà tàu vũ trụ Apollo 11 của Mỹ đã nổ tung khi phóng lên quỹ đạo, gây thiệt hại hàng tỷ USD và nghiêm trọng là đã cướp đi mạng sống của toàn bộ phi hành đoàn.
    Chất lượng PM đang là vấn đề làm đau đầu cả giới sản xuất và ứng dụng. Theo kết quả nghiên cứu của Viện Công Nghệ và Tiêu Chuẩn Quốc Gia (NIST) thuộc Bộ Thương Mại Mỹ, các nhược điểm trong PM không chỉ gây phiền phức cho người dùng mà hàng năm còn gây tổn thất lớn cho nền kinh tế Mỹ ước tính 59,5 tỷ USD. Tuy nhiên, cũng theo NIST, thử nghiệm để phát hiện và loại bỏ khiếm khuyết ngay từ quá trình sản xuất PM có thể giảm mức thiệt hại khoảng 22,2 tỷ USD trong tổng số 59,5 tỷ này.
    Khái niệm chất lượng PM có vẻ không mới, nhưng thực sự đó là khái niệm không dễ nắm bắt và làm chủ. Cùng với sự tăng trưởng mạnh của ngành PM Việt Nam, đã đến lúc chúng ta phải dành sự quan tâm đúng mức cho chất lượng PM.
    Thời gian gần đây, nhiều doanh nghiệp (DN) Việt Nam đã nhận thức đúng về vai trò của chất lượng PM và định hướng xây dựng các quy trình sản xuất PM theo chuẩn quốc tế với mục đích sản xuất PM chất lượng.

    Chất lượng PM...
    Thế nào là PM có chất lượng? Có  người cho rằng chất lượng PM là tốc độ thực hiện tốt. Người khác cho rằng PM có chất lượng là PM phù hợp với công việc của họ. Cũng có người cho rằng PM không có lỗi là PM có chất lượng cao. Hay PM phải dễ sử dụng mới được gọi là có chất lượng...
    Tổng kết lại, người ta cho rằng PM có chất lượng là PM "thỏa mãn được yêu cầu của người dùng".
    Nhưng thế nào là thỏa mãn người dùng? Theo định nghĩa hình thức về chất lượng PM của Tổ Chức Tiêu Chuẩn Quốc Tế ISO trong bộ tiêu chuẩn 8402, "chất lượng là khả năng đáp ứng toàn diện nhu cầu của người dùng về tính năng cũng như công dụng được nêu ra một cách tường minh hoặc không tường minh trong những ngữ cảnh xác định". Ngay trong định nghĩa này chất lượng cũng được định nghĩa một cách rất "mờ", thiếu hẳn yếu tố định lượng. Thế nào là nhu cầu được nêu ra một cách "không tường minh"? Thêm nữa, hiểu hết nhu cầu của người sử dụng quả thực là rất khó. Bản thân chúng tôi, những người phát triển PM chuyên nghiệp, thường xuyên gặp cảnh người mua PM thậm chí không hiểu mình đang muốn gì. Khách hàng còn không biết nhu cầu của mình, làm sao chúng tôi có thể thỏa mãn nhu cầu đó?
    Với những khó khăn về định lượng trong khái niệm chất lượng PM, để có được một PM tốt, cách thông thường nhất là tiếp cận theo lối chất lượng quy trình. Nôm na, nếu bạn có quy trình sản xuất tốt, bạn sẽ có khả năng sản xuất ra sản phẩm tốt.

    ... Và cách tiếp cận của ISO


    Hình 2:Mô hình còng đời sản phẩm PM và yêu cầu chất lượng 

    Trước hết cần kể đến bộ tiêu chuẩn chất lượng ISO 9001-3 của tổ chức ISO, quy định về "Quy trình đảm bảo chất lượng" trong các tổ chức phát triển PM. Chứng chỉ ISO 9001 xác nhận các tổ chức, đơn vị có quy trình đảm bảo chất lượng hợp chuẩn.
    Bên cạnh đó, một mô hình khác là CMM cũng đang rất được quan tâm tại Việt Nam. Công ty nhận được chứng chỉ CMM, nghĩa là công ty đó đã "trưởng thành" ở một mức độ tương ứng với các cấp độ CMM của chứng chỉ.
    Một DN phát triển PM, nếu có chứng chỉ CMM hoặc ISO 9001 đều có khả năng sản xuất ra các PM tốt hơn hẳn các công ty chưa có chứng chỉ. Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý đây chỉ là "khả năng" chứ không phải là "chắc chắn". Vẫn có DN có quy trình tốt nhưng sản xuất ra sản phẩm chất lượng không cao. Điều này chứng tỏ cách tiếp cận theo lối chất lượng quy trình chưa phải là cách tiếp cận toàn diện mà chỉ giải quyết vấn đề ở mức căn bản.
    Những năm cuối thế kỷ 20, tổ chức ISO đã tập trung rất nhiều vào các tiêu chuẩn chất lượng cho PM. Và cách tiếp cận về chất lượng của ISO đã thực sự tiến thêm một bậc, toàn diện hơn, phù hợp hơn. Kết quả của sự tập trung này là một loạt các bộ tiêu chuẩn nhằm hướng tới chất lượng toàn diện trong suốt vòng đời của sản phẩm PM, từ khi phôi thai cho tới lúc lạc hậu cần thay thế. Theo cách tiếp cận của ISO, chất lượng toàn diện của PM cần phải được quan tâm từ chất lượng quy trình, tới chất lượng sản phẩm nội bộ, chất lượng sản phẩm đối sánh với yêu cầu của người dùng (chất lượng hướng ngoại), và chất lượng PM trong sử dụng (Hình 1).

    Ở một góc nhìn khác, vòng đời của một sản phẩm PM bắt đầu từ các bài toán thực tiễn và được thể hiện theo quy trình sau:

    1. Từ các bài toán thực tiễn, nhu cầu về PM hình thành;

    2. Nhu cầu này được thể hiện qua các tài liệu yêu cầu (requirements);

    3. Nhu cầu sẽ xác định yêu cầu chất lượng hướng ngoại. Thỏa mãn được yêu cầu chất lượng này sẽ thỏa mãn được yêu cầu của người sử dụng;

    4. Các yêu cầu chất lượng được thể hiện trong tài liệu đặc tả hệ thống (Specification);
    5. Yêu cầu chất lượng hướng ngoại là tiền đề cho yêu cầu chất lượng nội bộ;
    6.    Trong quá trình thiết kế PM, các yêu cầu chất lượng nội bộ được thể hiện trong các đặc tính của PM và chuyển thành chất lượng nội bộ;
    7.    Ứng với chất lượng nội bộ có các độ đo chất lượng nội bộ mà PM phải vượt qua;
    8.   Tới giai đoạn tích hợp chạy thử, chất lượng hướng ngoại sẽ là vấn đề được quan tâm. PM được gọi là có chất lượng khi tất cả các độ đo chất lượng ngoài được đảm bảo;
    9.   Trong quá trình vận hành, vẫn sử dụng các độ đo ngoài, chất lượng của PM trong quá trình vận hành, sử dụng sẽ tiếp tục được xem xét và cải tiến;
    10.  Và quá trình cải tiến liên tục sẽ diễn ra cho tới khi PM trở nên lạc hậu hoàn toàn, cần được thay thế bằng một PM mới (Hình 2).

    Với cách tiếp cận như vậy, ISO đã cho ra đời một loạt các bộ tiêu chuẩn liên quan tới chất lượng PM. Trong các bộ tiêu chuẩn đó (Hình 3):
    1. Bộ tiêu chuẩn ISO-9001/2000-3 phục vụ cho việc chuẩn hóa quy trình chất lượng;
    2. Bộ tiêu chuẩn ISO-14598 thiết lập các chuẩn trong việc đánh giá một PM;
    3. Bộ tiêu chuẩn ISO-9126 thiết lập một mô hình chất lượng chuẩn cho các sản phẩm PM. Bộ tiêu chuẩn này được chia làm bốn phần:
     o 9126-1 nói về mô hình chất lượng sản phẩm PM
     
    o 9126-2 nói về các độ đo hướng ngoại
     
    o 9126-3 nói về các độ đo nội bộ
     
    o 9126-4 nói về các độ đo cho chất lượng sản phẩm PM trong quá trình sử dụng.ÿ
    (Kỳ sau: Mô hình chất lượng ISO - 9126).

    Phan Văn Hòa
    PVHOA@MTSD.BIZ

    ID: B0401_29