• Thứ Hai, 01/03/2004 14:34 (GMT+7)

    Làm chủ một vốn liếng CNTT riêng cho Việt Nam

    Với ý thức làm chủ một vốn liếng công nghệ thông tin (CNTT) riêng  cho Việt Nam bằng phần mềm nguồn mở (PMNM), nhiều người làm và học CNTT ở nước ta sẽ bước ra khỏi vị trí sử dụng sản phẩm CNTT thiếu chính đáng để vào tư thế những người có quyền sử dụng và góp phần làm chủ sản phẩm CNTT; tạo môi trường và điều kiện kích thích lớp doanh nhân

    Nguồn mở và phần mềm nguồn mở 
    Nguồn mở (NM) là những nguyên tắc nhằm bảo đảm quyền sao chép và phân phối các bản sao chép; quyền truy nhập nguồn (điều kiện tiên quyết để có thể cải tiến phần mềm theo nhu cầu riêng); và quyền cải tiến chương trình.
    NM chỉ là những nguyên tắc, không phải là giấy phép nên không có giá trị pháp lý. Có rất nhiều loại quy định về bản quyền cho PMNM, cần nghiên cứu cụ thể khi sử dụng. Tuy nhiên, có thể nêu các điểm chính của nguyên tắc NM là: tự do phân phối lại (được phép sao chép nhiều bản, bán hoặc cho, không cần trả tiền bất kỳ ai để hưởng quyền hạn này); còn người nhận chương trình đương nhiên được hưởng mọi quyền hạn mà không cần một giấy phép khác.
    Một số điểm quan trọng khác cần được tuân thủ như: chương trình phải được cung cấp dưới dạng mã và nguồn; bảo đảm tính toàn vẹn của mã nguồn nguyên thủy. Không phân biệt đối xử giữa cá nhân, các nhóm người, lãnh vực sử dụng, v.v...
    Các PMNM là những phần mềm được xây dựng, sử dụng, phân phối, cải tiến, sửa đổi theo những nguyên tắc của NM đã nêu trên.

    Cần phân biệt PMNM với phần mềm miễn phí:
    " Phần mềm miễn phí là phần mềm được nhà cung cấp cho dùng không phải trả tiền, có hoặc không có điều kiện. Nó thường là phần mềm nguồn đóng, chỉ dùng ở nguyên dạng được cung cấp. Người dùng không truy cập được mã nguồn nên không thể cải tiến, sửa đổi cho thích hợp với các yêu cầu riêng. Nếu cố tình làm việc này sẽ là vi phạm bản quyền.

    " PMNM không chỉ miễn phí về giá mua mà quan trọng là miễn phí về bản quyền: người dùng có quyền sửa đổi, cải tiến, phát triển, nâng cấp theo những nguyên tắc nói trên mà không cần xin phép ai, điều mà họ không được phép làm đối với phần mềm nguồn đóng, dù là được dùng miễn phí. Nhà cung cấp PMNM có quyền yêu cầu người dùng trả một số chi phí về các dịch vụ bảo hành, huấn luyện, nâng cấp, tư vấn, v.v... tức là những dịch vụ thực sự đã thực hiện để phục vụ người dùng, nhưng không được bán sản phẩm NM vì nó là tài sản của trí tuệ chung, không phải là tài sản riêng của nhà cung cấp nào.

    Một số phần mềm nguồn mở:
    - Hệ điều hành: Linux là một hệ điều hành nguồn mở theo Unix đã được nghiên cứu và sử dụng thử nghiệm ở Việt Nam (Tổng Công Ty Điện Tử và Tin Học - Bộ Công Nghiệp; công ty CMC; các Đại Học Quốc Gia Hà Nội và TP.HCM; Đại Học Bách Khoa Hà Nội; Viện Vật Liệu Quang Điện Tử - Bộ KHCN&MT; Trung Tâm Thông Tin và Tư Liệu Khoa Học Công Nghệ  TP.HCM...). Ngoài ra, gần đây còn có hệ điều hành Mac OS X dựa trên BSD là hệ điều hành nguồn mở chuyên dụng dựa theo Unix.
    - Phần mềm công cụ: có X-Window và các tiện ích trên các hệ điều hành nguồn mở. Có nhiều máy để bàn đã được triển khai trên nền kiến trúc và công nghệ X-Window.
    - Phần mềm văn phòng: có Star Office với các tính năng tương tự MS Office.
    - Trình duyệt internet, với phiên bản nguồn mở Mozilla của Netscape.

    PMNM và việc phát triển CNTT ở Việt Nam
    Nhiều chính phủ đã quan tâm và đề ra những sách lược cụ thể trong việc dùng các PMNM:
    -   Chính phủ Mỹ đã quan tâm đặc biệt đối với các sản phẩm PMNM và đặc biệt khuyến khích dùng các phần mềm này phục vụ Bộ Quốc Phòng Mỹ và các cơ quan chính phủ khác. Đến nay, hệ điều hành Linux với các phần mềm văn phòng NM đã được dùng trong các Bộ Quốc Phòng, Tài Chính, Ngân Khố Liên Bang, Ngoại Giao, các cơ quan của NASA...
    -   Đầu năm nay, Chính phủ Trung Quốc đã ban hành Nghị định yêu cầu các cơ quan nhà nước phải dùng hệ điều hành Hồng Kỳ xây dựng trên cơ sở hệ điều hành NM; đồng thời hỗ trợ cơ chế, chính sách, tài chính, phương tiện cho các công ty tin học xây dựng các phần mềm Trung Quốc trên cơ sở NM.
    -   Chính phủ Pháp đã chuẩn bị đề án trình Quốc hội về việc dùng hệ điều hành và các PMNM trong cơ quan nhà nước.
      Hàn Quốc đã quyết định hàng năm mua một số lượng lớn (120.000) bản Linux để phân phối cho các cơ quan công quyền sử dụng.

    Sự khẳng định chính thức ấy xuất phát từ việc PMNM đảm bảo đầy đủ quyền lợi của người dùng CNTT. Đặc biệt, PMNM phù hợp với yêu cầu chuyên biệt hoá phần mềm, như bản địa hoá phần mềm cho phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh Việt Nam chẳng hạn.
    Nhu cầu cung cấp những giải pháp CNTT đặc thù cho điều kiện nước ta vẫn là một thúc bách thường xuyên. CNTT Việt Nam phải là một công nghệ năng động và có bản lĩnh để làm ra các giải pháp cho chính mình. Trong rất nhiều thuận lợi của PMNM, sự kiện ta có được mã nguồn các phần mềm là một trong nhiều yếu tố quan trọng. Thị trường CNTT của ta hiện chưa đủ lớn để các đại công ty CNTT thế giới đầu tư vào các giải pháp chuyên biệt cho Việt Nam. Ta cần lợi dụng hoàn cảnh ấy để tự giải quyết các vấn đề cho mình. Nếu chuẩn bị đầy đủ và thận trọng, chúng ta có thể làm tốt vai trò này.

    PMNM cũng là một cơ hội làm giảm nhẹ sức ép "quyền sở hữu trí tuệ" trong tương quan giao dịch quốc tế. Đây là điều tương đối dễ thấy, nếu ta thật sự tôn trọng các thỏa ước về quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, có vài khía cạnh khác cũng cần được nhấn mạnh:
    -   Ta vừa có được lối ra, vừa không phải nhân nhượng trong vấn đề phẩm chất và giá cả sản phẩm, một tình huống hiếm thấy trong thế giới "kinh  tế thị trường" ngày nay;
    -   Với một giải pháp tốt đẹp làm đối trọng, có thể làm nhẹ mức độ lệ thuộc của ta vào một nguồn cung cấp. Ngay trong việc thương lượng, mua bán với các nhà cung cấp sản phẩm, ta cũng có một thế đứng mạnh hơn;
      Tiết kiệm được chi phí đáng kể về ngoại tệ. Chỉ tính riêng hệ điều hành dùng trong khu vực nhà nước (hiện nay các cơ quan nhà nước đang dùng khoảng 400.000 máy vi tính), nếu mỗi hệ phải trả 10 USD - đây là giả thiết, có thể nhiều hơn - cho một giấy phép sử dụng Windows, ta sẽ phải trả 4 triệu USD nếu tuân thủ đúng luật bản quyền. Chưa kể các phần mềm khác. Ngoài ra, ta còn phải thường xuyên nâng cấp theo các phiên bản mới, cho nên giá mua không chỉ tính một lần. Một khía cạnh khác, hơi khó thấy hơn, nhưng lại rất hiển nhiên với người làm quản lý máy và cấu hình: Microsoft mặc nhiên "ép" người dùng nâng cấp phần cứng để tương thích với phần mềm ngày càng lớn của họ. Cho nên, nói tới phí tổn dùng phần mềm thì "phí tổn sử dụng" hay "làm chủ" phần mềm sẽ còn lớn hơn.

    Có thể nói: Chưa bao giờ có một vốn liếng trí tuệ và hiện vật lớn lao như vốn liếng mà phong trào PMNM đang đặt vào tay những người làm và học CNTT Việt Nam. Sự đa dạng, phong phú của PMNM, cho đến hôm nay, có tiềm năng thoả mãn nhu cầu của nhiều lớp người dùng khác nhau: ứng dụng, nghiên cứu, phát triển, học tập và ngay cả kinh doanh sản phẩm phần mềm.

    - Phong trào PMNM là phong trào của tuổi trẻ CNTT thế giới, lời mời  đầy hào hứng cho lớp người làm CNTT trẻ Việt Nam. Nếu không gian điều khiển (cyberspace) được mở rộng và thuận tiện hơn để tuổi trẻ Việt Nam tham dự dễ dàng hơn nữa, với PMNM ta sẽ đặt họ vào môi trường học tập và tìm tòi, sáng tạo vô cùng quí báu. Chỉ xin nêu ra một điểm rất nhỏ: đó là phong cách chia sẻ, công khai hóa tri thức, biết sử dụng và trân trọng thành quả trí tuệ của nhau. Chỉ cần gây dựng được phong cách này cũng đã là một thu hoạch đáng kể.
    - Ý thức làm chủ một vốn liếng CNTT riêng cho Việt Nam sẽ được củng cố và chứng thực bằng những thành quả cụ thể và hữu ích. Với PMNM, nhiều người làm và học CNTT ở nước ta sẽ ra khỏi vị trí của những người sử dụng sản phẩm CNTT thiếu chính đáng, để bước vào tư thế những người có quyền sử dụng và góp phần làm chủ sản phẩm CNTT. Từ đó, ý thức tìm kiếm một giải pháp do mình làm chủ, mình làm để phục vụ chính mình sẽ được phát huy. Nền CNTT của chúng ta cần động lực đưa tới sáng tạo, bắt đầu bằng các giải pháp cho chính mình.
    - Một mô hình cạnh-tranh-hợp-tác rất mới (và phù hợp với hoàn cảnh của ta), tạo môi trường và điều kiện kích thích lớp doanh nhân mới cho đường dài.

    VOSSA và vai trò của chính phủ
    Bất kể những giới hạn tất yếu (đang được cố gắng khắc phục) của một phong trào tự phát, mang rất nhiều vết tích - cả hay lẫn không hay - của một nền "văn hoá hackers", PMNM mang theo với nó những phẩm chất mà các phần mềm "đóng", tài sản riêng của các công ty, không thể có. Do đặc tính mở, PMNM có những thuận lợi rất quan trọng đối với chúng ta:
    - Đặc tính đa ngôn ngữ, đa quốc gia: các PMNM cho phép ta làm bản địa hóa và toàn cầu hóa một cách chính quy, bài bản. Công cuộc bản địa hóa có bài bản đồng thời còn mang ý nghĩa Việt Nam mở cho mình cánh cửa vào toàn cầu hóa phần  mềm.
    - Mở một cơ sở đặt trên chuẩn và nhu cầu phát triển sâu hơn nữa theo hướng chuẩn hoá chung của toàn ngành CNTT, đặc biệt những vấn đề chuẩn hóa liên quan đến hạ tầng kỹ thuật của CNTT. 
    - Phát triển quan niệm "mở" đối với Việt Nam. Đây là một thuận lợi rất lớn trên đường dài vì nó giúp hình thành một môi trường tính toán Việt Nam, do ta dự phần tích cực ấn định và duy trì, vượt ra khỏi và vượt quá mô thức tính toán do một nhà sản xuất duy nhất khống chế.

    Từ những điều trình bày ở trên, chúng ta thực sự cần có một chiến lược tổng thể đối với các PMNM, nhằm giải quyết bài toán xử lý CNTT cho thị trường nội địa, đặc biệt là trong khu vực nhà nước như một kiểu mẫu. Suốt một thời gian dài, môi trường MS Windows đóng vai trò gần như độc tôn ở Việt Nam, các môi trường khác chỉ là thứ yếu và phụ thuộc (như Netware, Unix, Mac OS). Một thế hệ người dùng (và làm CNTT) nghĩ và làm việc khá thành thạo với Windows. Mặc dù đây là một vốn quý, nhưng không thể và không nên tiếp tục ở tình trạng chỉ phụ thuộc vào duy nhất một nhà cung cấp.

    Sắp tới, với phần vốn liếng vật chất và tri thức Windows (đã có và sẽ tồn tại), sự du nhập các hệ điều hành nguồn mở ở mức độ rộng rãi sẽ hình thành một môi trường xử lý không thuần nhất. Ngành CNTT nước ta sẽ phải giải quyết vấn đề phát triển CNTT trên cơ sở đó. Trong quá trình nghiên cứu và giải quyết việc tích hợp nhiều môi trường xử lý khác nhau, người làm CNTT sẽ có cơ hội thiết kế và xây dựng một môi trường xử lý thông tin "mở" hiện đại cho Việt Nam. Như vậy, cùng với các thuận lợi đã nói trên, việc đưa PMNM vào sử dụng đại trà và có quy mô sẽ có những phức tạp không nhỏ. Trước tiên và cơ bản hơn cả là do ta chạm đến những vấn đề cốt lõi của toàn bộ kiến trúc và cấu hình xử lý thông tin. Vì vậy, nếu không có những chuẩn bị, thực hiện và hỗ trợ tương xứng, ta sẽ dễ lâm vào thất bại, và gây ra những đánh giá không thuận lợi, thậm chí bất công cho PMNM.

    Chiến lược này nhằm mục tiêu thực hiện các chuẩn bị nói trên và sẽ gồm những điểm chính như sau:
    1. Khẳng định vai trò và ích lợi của các PMNM trong việc phát triển CNTT ở nước ta nói chung và công nghiệp phần mềm nói riêng.

    2.
    Đào tạo về PMNM trong các trường đại học và trung tâm đào tạo chuyên nghiệp.

    3.
    Bắt đầu bằng việc tận dụng các PMNM trong các ứng dụng đã được thử nghiệm và hoàn chỉnh, trước tiên trong các hệ bị phụ thuộc nhiều vào nước ngoài (như các hệ điều hành máy lẻ, server trong môi trường TCP/IP, cụ thể là các Web server, và các cụm máy trong môi trường xử lý tính toán khoa học). Khuyến khích các trường đại học, cơ sở nghiên cứu và công ty tin học sử dụng và phát triển các PMNM.

    4. Giải quyết có hệ thống và rộng rãi vấn đề Việt hoá các PMNM nhằm phát huy hơn nữa vai trò của chúng, hướng tới người sử dụng đầu cuối là người Việt và trong các ứng dụng xử lý thông tin quy mô lớn hơn cho cơ quan, doanh nghiệp; bắt đầu bằng kế hoạch chung về sử dụng bộ mã chữ Việt theo Unicode ở VN:
    a. Thử nghiệm mô hình kết cụm trên cơ sở hệ điều hành nguồn mở, nhằm sử dụng trong môi trường xử lý thông tin ứng dụng cho doanh nghiệp và cơ quan quy mô vừa và lớn.
    b. Đặt vấn đề và giải quyết thỏa đáng nhu cầu kết hợp PMNM và các phần mềm thương mại - có thể rất đắt tiền - khi hoàn cảnh thực tế đòi hỏi.

    5. Nghiên cứu và thử nghiệm mô hình kinh doanh PMNM như một cơ sở cho ngành CNTT Việt Nam. Cần chú ý PMNM là tự do, nhưng tự do có tổ chức trong một khung quy định được mọi người (người sản xuất, người cung cấp và người tiêu dùng) chấp nhận và tuân thủ, không phải là tự do bừa bãi, vô trách nhiệm hoặc có ý chiếm hữu, chuyển cái chung và mở thành cái riêng và đóng.

    6. Đưa các PMNM được Việt hóa đến tay nhiều loại người dùng như một sản phẩm tiện dụng, hữu ích, tin cậy với đầy đủ hỗ trợ cần thiết.

    7. Cung ứng giải pháp Việt Nam cho thị trường nội địa trên cơ sở các PMNM; rèn luyện tay nghề thành thạo cho thị trường trong nước, đồng thời đáp ứng nhu cầu của khu vực và thế giới. Đặc biệt quan tâm đến ngành dịch vụ chuyên nghiệp hỗ trợ PMNM (Open source software oriented professional services).

    8. Tạo mọi điều kiện thuận lợi cho giới làm CNTT trẻ VN, từ nhà trường cho đến doanh nghiệp, cơ quan, làm chủ phong trào PMNM ở Việt Nam, tiến tới làm chủ vốn liếng tri thức CNTT của nước ta.

    9. Khuyến khích và hỗ trợ thành lập Hiệp Hội PMNM Việt Nam (Vietnam Open Source Software Association - VOSSA).
    Để thực hiện chiến lược này, Chính Phủ cần có những định hướng và quyết định sử dụng PMNM cùng một lộ trình trểin khai đúng đắn, hợp lý và nghiêm chỉnh, như một khách hàng chọn đưa PMNM vao 2sử dụng quy mô lớn, chọn được những nhà cung ứng dịch vụ thích hợp trong nước làm đối tác mới với những hợp đồng dài hạn khả dĩ giúp họ có vốn đào tạo người, cung ứng tay nghề cho PMNM Việt Nam. Các công ty cần chọn những vấn đề thiết yếu nhất để triển khai và đề nghị Chính Phủ tài trợ phát triển một số PMNM trong giai đọan đầu(1-2 năm) nhằm tạo một đòn bẩy có hiệu quả cho phong trào NM ở Việt Nam.

    ID: B0203_21