• Thứ Sáu, 05/03/2004 15:19 (GMT+7)

    Điều tra của PC World B: Phần mềm Việt Nam không có bản quyền: có ngay, giá rẻ như cho!

    Năm 1999, báo cáo về cuộc điều tra tình hình xâm phạm bản quyền phần mềm, do luật sư Lê Nết tiến hành với sự phối hợp của Hội Tin Học TP.HCM, cho biết: "Về đối tượng xâm phạm, khoảng 76,9% là các cửa hàng phần mềm. Các cửa hàng bán máy tính chiếm 15,3% (dưới dạng sao chép trái phép kèm theo máy tính bán ra...)". Ba năm sau cuộc điều tra ấy, tạp chí PC World B vừa làm một cuộc điều tra "Bỏ túiI" để kiểm chứng lại diễn biến thực tế của tình hình trên, tập trung vào các phần mềm Việt Nam

    Những điều nghe thấy ở 81 cơ quan, đơn vị nhà nước
    Cuộc điều tra của chúng tôi được thực hiện tại 89 địa chỉ, gồm một số đơn vị công nghệ thông tin (CNTT) tại Công Viên Phần Mềm Quang Trung, TP.HCM; và các cơ quan nhà nước - trong đó có một số văn phòng cấp Bộ và tổng  cục, trung tâm tin học, công ty tin học, cùng 2 toà soạn báo lớn ở Hà Nội và TP.HCM. Từ phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên, kết hợp phỏng vấn với phiếu khảo sát, kết quả cho thấy:
       59% đơn vị chưa bao giờ khuyến cáo nhân viên chỉ được sử dụng phần mềm có bản quyền.
       41% đơn vị có khuyến cáo nhân viên nên sử dụng phần mềm có bản quyền. (Thế nhưng chỉ có 36% đơn vị trong "nhóm" này đã từng cấp kinh phí mua phần mềm Việt Nam.)
    Nhìn chung, trong khi các phần mềm Việt Nam về quản lý (nhân sự, kế toán...) và các phần mềm trong ngành xây dựng... ít bị xâm phạm bản quyền do mỗi ngành có cách quản lý thông tin và ứng dụng khác nhau, thì hầu hết những phần mềm phổ dụng như từ điển, học ngoại ngữ, xử lý tiếng Việt... đều bị bẻ khoá hoặc được "cài đặt miễn phí" trên các máy tính bán ra thị trường. Cũng vì vậy, các loại phần mềm này có mặt "một cách tự nhiên" (không rõ xuất xứ bản quyền) trên máy tính của hầu hết các đơn vị điều tra. Ngoài ra, có đến 51% đơn vị cho phép (hay ít ra là không cấm) nhân viên tự cài bất kỳ phần mềm nào vào máy tính cơ quan!

    Sau đây là vài trích đoạn phỏng vấn:
    Tại Tổng Cục Thống Kê (TCTK): Các phần mềm phục vụ quản lý nội bộ (nhân sự, kế toán...) được Trung Tâm Tính Toán Thống Kê (TTK) tự phát triển. Bộ gõ tiếng Việt cài trên các máy tính của TCTK chủ yếu là "ABC" được phát không, còn Bộ Tra Cứu Từ Điển Anh - Việt của Lạc Việt (dưới đây gọi tắt là Từ Điển Lạc Việt) thì bà Bùi Thị Kim Thư, phó giám đốc TTK, cho biết "đã dùng từ lâu, song chẳng nhớ có bản quyền hay không". Bà Kim Thư nói: "Nếu có yêu cầu mua bản quyền, chúng tôi sẵn sàng chấp nhận và ủng hộ, nhưng có thấy... ai hỏi han gì đâu? Việc mua bản quyền sử dụng là không có gì khó khăn cả, trừ phi việc mua là khó khăn, bất tiện hơn việc "dùng trộm"!".

    o  
    Tại Bộ Giáo Dục và Đào Tạo: Ông Nguyễn Quang Kính, chánh văn phòng Bộ, thừa nhận: "Việc lắp đặt hệ thống máy tính, cài đặt các phần mềm cho các máy tính tại Bộ GD&ĐT do Trung Tâm CNTT của Bộ đảm nhiệm. Một số phần mềm quản lý văn bản, quản lý nhân sự do Trung Tâm CNTT xây dựng để dùng trong nội bộ. Tôi biết có một số phần mềm chúng tôi mua như phần mềm kế toán, tuy nhiên tôi cũng không đảm bảo tất cả các phần mềm Việt Nam được cài đặt trong hệ thống máy tính của Bộ đều được mua bản quyền".

    o   Tại Phòng Thương Mại và Công Nghiệp Việt Nam (VCCI): Ông Nguyễn Văn Thảo, phó tổng thư ký VCCI, giám đốc Trung Tâm Xúc Tiến Phát Triển Phần Mềm Doanh Nghiệp (VSDC) cho biết: "Một số chương trình phần mềm cài đặt trong hệ thống mạng máy tính tại trụ sở VCCI là do chúng tôi viết, như phần mềm quản lý hội viên, hồ sơ thông tin, quản lý doanh nghiệp vừa và nhỏ, phần mềm kế toán, quản lý nhân sự, văn bản... Tại VSDC: Các phần mềm Việt Nam được cài đặt tại "chợ CNTT" đều do các công ty có sản phẩm mang tới cài đặt. Và khi mang các phần mềm này đi đâu giới thiệu, trình diễn, demo, chúng tôi đều có thông báo cho các công ty đó".
    Ông Thảo cũng nói rõ: "Phần mềm Vietkey, chúng tôi được tác giả Đặng Minh Tuấn tặng. Phần mềm Từ Điển Lạc Việt: Chúng tôi... không mua bản quyền".

    o  Tại Trung Tâm Năng Suất Việt Nam (thuộc Tổng Cục Tiêu Chuẩn, Đo Lường và Chất Lượng): Ông Nguyễn Trí Thanh, Phòng Hợp Tác Phát Triển, nói: "Hiện tại, nhu cầu sử dụng phần mềm Việt Nam ở cơ quan chúng tôi  rất ít, phổ biến là phần mềm kế toán và Từ Điển Lạc Việt. Phần mềm kế toán do chính cơ quan viết (phát triển từ phần mềm kế toán do Bộ Tài Chính cung cấp), riêng Từ Điển Lạc Việt được cài sẵn trên máy từ khi mua. Chủ trương của chúng tôi: Phải dùng phần mềm có bản quyền. Đối với các phần mềm nước ngoài, giá vài trăm, vài nghìn USD còn mua được thì vấn đề mua bản quyền các phần mềm Việt Nam không có gì là khó khăn. Tuy nhiên, tôi cùng một số anh em khác rất hiếm khi mua các phần mềm Việt Nam có bản quyền vì ngại các thủ tục hành chính: theo quy định, phải lên kế hoạch trước hàng năm, trong khi quá trình sử dụng lại thường nảy sinh nhu cầu đột xuất. Trong khi đó, việc mua các phần mềm Việt Nam không có bản quyền ngoài thị trường tự do lại quá đơn giản và giá thì cực rẻ!"

    Thấy gì từ các "Phố vi tính" và các công ty bán máy?
    Tại rất nhiều cửa hàng chuyên bán phần mềm đóng gói (đĩa CD-ROM), phần mềm Việt Nam đang được bán với giá cực "bèo": 8.000-12.000đ/đĩa. Có thể mua được các đĩa CD như thế ở phố Lý Nam Đế, khu Bách Khoa... tại Hà Nội, song không thấy có ai hỏi hay kiểm tra xem những phần mềm này được lấy ở đâu. Tại TP.HCM, chúng tôi dạo qua hai "phố vi tính" quen thuộc với giới trẻ và dân CNTT để thử hỏi vài câu...

    o  Tại một cửa hàng trên đường Tôn Thất Tùng, quận 1, TP.HCM:
    - Tôi muốn mua phần mềm tự học Anh văn và tin học.
    - Có ngay, học tin học dùng đĩa IBT để lấy bằng A, B. Học Anh văn thì mua English Study, dạy đủ 4 cuốn Streamline... Chỉ có 9.000đ/đĩa có hộp, 8.000đ/đĩa không hộp.
    - Sao rẻ quá vậy, trong khi bạn tôi mua đến 90.000đ/đĩa?
    - Đó là tại bạn cậu không biết mua, mua nhầm... bản gốc rồi (!). Cậu cứ mua bản copy này, đảm bảo chất lượng mà khỏi tốn nhiều tiền!
    Kèm theo lời chào đon đả, cô gái bán hàng rút "xoẹt" vài đĩa CD từ trong chồng đĩa và bày lên tủ kính. Tất cả đều là đĩa không có nhãn hiệu, hộp nhựa. Với mỗi đĩa, cô còn nhanh nhảu kèm theo một tờ rời giới thiệu vốn là bản photo mặt sau của vỏ hộp đĩa chương trình gốc. Chúng tôi liếc thấy trên "tờ giới thiệu" photo đi kèm theo các đĩa IBT có ghi rõ: "Cấm tất cả các hình thức sao chép...".

    o  Tại một cửa hàng khác, trên đường Bùi Thị Xuân, quận 1:
    - Chị có phần mềm giúp chuyển mã font chữ tiếng Việt?
    - Đầy đủ, không phải một mà là "tuyển tập" luôn. Bạn cứ mua đĩa tuyển tập giá 12.000 đồng này về, thích chương trình nào thì chép vào mà sử dụng. Ngoài chương trình chuyển mã Vietkey 4.0, VietSpell Lite 2.0 và Pro 3P, Vietware... còn có nhiều phần mềm văn phòng khác nữa.
    - Nghe nói hiện nay, phần mềm chuyển mã mua dùng thử một thời gian thì phải trả tiền bản quyền 150.000 đồng cho tác giả, nếu không thì chỉ dùng được bản Lite (bản miễn phí, có một số tính năng nhỏ), còn bản Pro (bản có bản quyền) không chạy, đúng không ạ?
    - Ôi, đó là vì họ mua phần mềm có license (bản quyền). Cần gì! Cho bạn biết đây là bản bẻ khóa, cứ sử dụng thoải mái mà khỏi trả thêm đồng nào ngoài tiền mua đĩa.
    - Chị bán phần mềm bẻ khóa mà không sợ sao?
    - Sợ gì? Quanh đây ai cũng bán, có sao đâu? Có mua không, để mình gói?

    Lần này, chiếc đĩa bán ra có nhãn hiệu in 4 màu hẳn hoi với tên gọi rất kêu: "Tuyển tập phần mềm mới"!
    Tiếp tục khảo sát qua các cửa hàng khác, chúng tôi đành rút ra nhận xét có vẻ "xưa như Trái Đất": Chỉ trừ các đại lý của các công ty phần mềm bán phần mềm có bản quyền, còn lại hầu hết người bán đều đang công khai bán phần mềm Việt Nam bẻ khóa. Không chỉ vậy, ngay nhiều cửa hàng sách của FAHASA thuộc nhà nước cũng bày bán nhiều tựa CD phần mềm Việt Nam sao chép lậu (trong khi trước đó, họ đã từ chối không nhận làm đại lý cho chính các công ty phần mềm là chủ nhân đích thực của những phần mềm bị bẻ khoá ấy!)...

    o  Mua máy tính, với phần mềm có bản quyền: Không bán!
    Thử nhập vai là nhân viên của một công ty nước ngoài muốn tìm mua máy tính trang bị cho văn phòng mới, chúng tôi tìm đến một công ty lắp ráp và bán máy tính thương hiệu Việt Nam. Một cách ngẫu nhiên, chúng tôi bước vào điểm bán máy tính ngay tại trụ sở của công ty Robo, trên đường Sương Nguyệt Anh, quận 1, TP.HCM.
    Tại đây, kèm với bảng báo giá linh kiện, cấu hình máy..., chúng tôi nhận được một Phiếu lựa chọn phần mềm sẽ cài vào mỗi máy mua, với sự đoan chắc của nhân viên bán máy rằng "Không tốn thêm phí tổn nào, dù muốn chép bao nhiêu phần mềm đi nữa". Trên phiếu liệt kê đầy đủ tên một số phần mềm hệ thống, tiện ích, văn phòng, giải trí..., trong đó có Từ Điển Lạc Việt, VNI, Vietware... Chúng tôi thử yêu cầu thêm một số phần mềm Việt Nam khác thì được chỉ dẫn cứ ghi vào giấy là sẽ được đáp ứng mà vẫn không tốn thêm phí tổn.

    Vờ ngạc nhiên, chúng tôi yêu cầu tất cả những phần mềm này phải có license. Anh nhân viên bán máy khuyên: "Mua phần mềm có license làm gì cho tốn tiền. Những phần mềm này chúng tôi load (tải) về từ internet, đảm bảo vẫn chạy tốt mà... không cần license vì đã được bẻ khóa hết rồi!".
    Vờ làm vẻ nghiêm trọng, chúng tôi cho biết giá thành có đội lên cũng không sao, nhưng phải có license vì sếp yêu cầu thế; rồi gợi ý: "Công ty thử liên hệ với các đơn vị bán phần mềm, mua giúp bản quyền của những phần mềm sẽ cài vào máy mà chúng tôi mua, chi phí phía cơ quan tôi chịu hoàn toàn". Ngay lập tức, anh nhân viên nhìn chúng tôi lạ lẫm và cuối cùng... từ chối vì "chưa có tiền lệ này bao giờ". Hợp đồng mua bán giữa chúng tôi thế là đứt đoạn.

    Đó là một thực trạng đang diễn ra hàng ngày. Ai cũng biết máy tính lắp ráp trong nước muốn sử dụng được phải có phần mềm, nhất là bộ gõ tiếng Việt, rồi tự điển Anh - Việt, phần mềm dạy tin học... Ấy vậy mà tác giả hay nhà sản xuất các phần mềm tiện ích này rất ít khi nhận được tiền bản quyền từ các cửa hàng, công ty đã bán hàng trăm, hàng ngàn máy tính có kèm phần mềm của họ. Hậu quả tất yếu: phần lớn người sử dụng quen nghĩ rằng máy  tính mua về mặc nhiên phải có phần mềm, không biết (hay biết nhưng vẫn cho qua) việc mình đang phạm luật vì sử dụng những phần mềm bẻ khóa.

    Tuy vậy, phần nào chúng tôi cũng bớt bi quan vì khi trao đổi trực tiếp về bản "hợp đồng đứt đoạn" vừa kể với tổng giám đốc Lê Hồng Phương của công ty Robo, ông cho biết: "Sẽ khiển trách ngay nhân viên kể trên và sẵn sàng liên hệ với các công ty phần mềm để đáp ứng nhu cầu mua phần mềm có bản quyền của khách hàng".
    "Dù biết bán máy tính kèm phần mềm bẻ khóa là sai, nhưng chúng tôi và nhiều công ty máy tính khác vẫn phải thực hiện vì khách hàng nói riêng và xã hội nói chung chưa ý thức rằng sử dụng phần mềm bẻ khóa là phạm luật" - ông Phương cười buồn.

    .Máy tính thương hiệu Việt Nam nói gì?
    Trao đổi với phóng viên PC World B, 4 công ty máy tính thương hiệu Việt Nam tại TP.HCM và Đồng Nai, cùng 1 công ty tại Hà Nội đều thẳng thắn thừa nhận vẫn đang cài đặt nhiều phần mềm Việt Nam mua trên thị trường (không có bản quyền) vào những máy bán cho khách hàng. Khi những phần mềm này "trục trặc", dĩ nhiên khách hàng không thể nhận được sự hỗ trợ từ phía các tác giả hay nhà sản xuất phần mềm, mà nhân viên bán máy sẽ... cài mới lại các phần mềm đó cho khách hàng và không tính phí tổn.

    Ông Vũ Quang Vinh, giám đốc công ty TNHH Vĩnh Trinh, nhà lắp ráp máy tính thương hiệu SuperPower (Hà Nội): "Khi chúng tôi bán máy tính, khách hàng không yêu cầu phải cài đặt những phần mềm có bản quyền, bởi nếu vậy thì giá thành máy tính sẽ lên quá cao (?), họ không kham nổi. Tuy vậy, nếu khách hàng nào mua máy lẻ và yêu cầu cài đặt phần mềm có bản quyền thì chúng tôi cũng sẽ cài cho họ thôi. Thế nhưng chưa có khách hàng nào yêu cầu như vậy cả. Đây là tình trạng chung thôi mà..."

    Ông Lê Hồng Phương, tổng giám đốc công ty Robo (TP.HCM), giãi bày: "Tuy vậy, chúng tôi vẫn biết đây là giải pháp tình thế và không nên kéo dài. Nhưng nếu mua bản quyền từng phần mềm cài vào, giá máy sẽ bị "đội" lên so với các hãng khác và... khách hàng ra đi. Vấn đề chính là khách hàng không chấp nhận và chưa có thói quen chi tiền cho bản quyền phần mềm Việt Nam khi mua máy tính"  

    Ông Lê Thanh Hùng, tổng giám đốc công ty T&H (TP.HCM): "Trước nay, chưa có khách hàng nào hỏi mua bản quyền phần mềm, nhất là phần mềm Việt Nam khi mua máy tại T&H. Mọi khách hàng đều cho rằng đã mua máy thì hiển nhiên phải có phần mềm thông dụng như từ điển Anh Việt, chuyển đổi Unicode... đi kèm".

    Theo ông Hùng, việc người tiêu dùng chưa hình thành thói quen, cùng việc không đạt được thỏa thuận về giá giữa người làm phần mềm với công ty bán máy là 2 trở ngại chính trong việc bán phần mềm có bản quyền. "Trước kia, chúng tôi đã thử liên hệ với một công ty để mua phần mềm từ điển nhưng không đi đến kết quả" ông Hùng cho biết thêm, "công ty ấy chỉ có thể bán với giá 10 USD/license; còn chúng tôi chỉ đủ sức trả 2 USD/license vì phải cạnh tranh với máy lắp ráp trên thị trường."

    Ông Vũ Anh Tuấn, giám đốc công ty Mekong Green đề xuất: "Muốn được người tiêu dùng chấp nhận, máy tính bán kèm phần mềm có license phải có giá cạnh tranh. Do đó, tác giả (và công ty sản xuất) phần mềm cũng cần góp phần bằng cách bán license áp giá riêng đối với các công ty máy tính"

    Đặc biệt, ông Tuấn còn đưa ra một sáng kiến: "Muốn người tiêu dùng từ bỏ dần thói quen dùng phần mềm trong nước không có khóa, có lẽ cần phải mở hẳn chiến dịch "Tập làm quen". Đó là áp giá phần mềm thật "đặc biệt", đến độ giá bán máy không dao động nhiều trong 6 tháng đầu của chiến dịch, sau khi người dùng đã quen với thói quen mới, các tác giả (công ty) phần mềm mới nên nâng dần giá lên"

    "Cần có sự hỗ trợ lẫn nhau về thu nhập và quảng bá tên tuổi giữa các công ty phần mềm và phần cứng trong cuộc chiến bảo vệ phần mềm Việt Nam. Đó không thể là việc làm đơn lẻ của từng cá nhân, từng công ty mà là sự phối hợp cùng thực hiện, tuyên truyền của toàn ngành, toàn xã hội" - ông Phạm Hoài Nhân, giám đốc Trung Tâm Vi Tính Đồng Nai (đơn vị lắp ráp máy tính thương hiệu Avicom),  kết luận.

    Các công ty phần mềm và các quan chức nói gì?
    Dù chưa đủ điều kiện mở rộng cuộc điều tra để có kết luận tương đối đầy đủ về tỷ lệ "đối tượng xâm phạm" bản quyền phần mềm Việt Nam hiện nay so với năm 1999, xin tạm rút ra một số điều đáng ghi nhận qua cuộc điều tra "bỏ túi" lần này:
    Trong khi chờ đợi việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật và cơ chế thực thi về bảo vệ bản quyền phần mềm, hiện nay nhận thức trong xã hội dù sao cũng đang dần nâng cao về việc nên và phải tôn trọng bản quyền phần mềm, nhất là đối với các phần mềm Việt Nam. Tuy vậy, giữa nhận thức ấy với thói quen (sử dụng phần mềm bẻ khoá) của người dùng cuối vẫn còn một hố sâu cần lấp dần đi. Chúng tôi muốn nhấn mạnh về một thói quen, chứ không hẳn là sự cố ý, của người dùng cuối trong việc sử dụng trái phép các phần mềm Việt Nam có bản quyền.
    Thói quen ấy chưa được thay đổi do khâu tuyên truyền, giáo dục vẫn chưa đủ mạnh và chưa đồng bộ, đồng thời các công sở chưa có quy chế cụ thể và nghiêm ngặt về việc bắt buộc cán bộ, công chức phải sử dụng các phần mềm Việt Nam có bản quyền.
    Tín hiệu tích cực của năm 2002 này có lẽ là sự"cam kết" của một số công ty phần mềm Việt Nam để bảo vệ bản quyền phần mềm trong nước.

    Hữu Thiện - Bích Ty - Quang Minh - Lộc Minh - Tường Vy

    ID: B0204_12