• Thứ Ba, 10/08/2004 16:24 (GMT+7)

    Linux và vai trò của quản lý nhà nước

    Chúng ta đã có 2 cuộc hội thảo quốc gia về phần mềm nguồn mở (PMNM), cũng đã có 3 công ty công bố HĐH Linux Việt Nam (Tổng công ty Điện Tử Tin Học VN, CMC, Vietkey), và Chính Phủ vừa phê duyệt Dự án tổng thể 'Ứng dụng và phát triển PMNM ở Việt Nam giai đoạn 2004-2008' (2/3/2004). Nhưng rồi, sau mỗi cuộc hội thảo, sau mỗi lần công bố sản phẩm mới, niềm hứng khởi học thuật trào lên rồi xẹp xuống, những kỳ vọng rộ lên rồi lại rơi vào lãng quên.

    Một số vấn đề định hướng cho Linux và PMNM ở Việt Nam. Cách đây không lâu, phong trào phát triển và sử dụng hệ điều hành (HĐH) nguồn mở, trong đó nổi bật là Linux, đã bùng phát mạnh mẽ với mục tiêu lãng mạn: phá vỡ sự độc quyền của Microsoft, hạ giá thành PM trong máy tính và tạo ra cái riêng của mình. Với Việt Nam, chúng ta đã có 2 cuộc hội thảo quốc gia về phần mềm nguồn mở (PMNM), cũng đã có 3 công ty công bố HĐH Linux Việt Nam (Tổng công ty Điện Tử Tin Học VN, CMC, Vietkey), và Chính Phủ vừa phê duyệt Dự án tổng thể 'Ứng dụng và phát triển PMNM ở Việt Nam giai đoạn 2004-2008' (2/3/2004). Nhưng rồi, sau mỗi cuộc hội thảo, sau mỗi lần công bố sản phẩm mới, niềm hứng khởi học thuật trào lên rồi xẹp xuống, những kỳ vọng rộ lên rồi lại rơi vào lãng quên. Ngay gần đây nhất, CMC cài đặt sẵn HĐH Linux của mình trong máy, nhưng thử hỏi chính những người mua sử dụng nó như thế nào, hay là mua rồi lại phải mất công bỏ nó đi mà cài lại Windows. Chẳng có gì khác trước cả. Cái khác chăng là người lắp ráp có cái mà nói về nội địa hóa, có cái mà đối phó với bản quyền PM cài trên máy. Rồi Vietkey Linux, các cuộc trao thưởng đã đưa sản phẩm này lên như là lối thoát của HĐH Việt Nam, tưởng như sau đó chẳng còn phải lo gì đến ngày Hiệp Định Thương Mại Việt - Mỹ có hiệu lực, nhưng thực tế đã mấy ai dám dùng!


    Richard Stallman, người sáng lập phong trào Phần Mềm Tự Do tại Diễn đàn châu Á lần thứ 3 về PMNM.

    Thế Giới Vi Tính - PCW sêri A & B đã có nhiều bài viết rất tâm huyết và kỳ vọng với Linux và PMNM. Đã đến lúc, chúng ta phải nhìn nhận thêm về việc triển khai ứng dụng HĐH Linux Việt Nam trong kế hoạch tổng thể phát triển CNTT nước ta, từ mục tiêu, phạm vi ứng dụng khả thi đến các điều kiện cần và đủ để đạt được mục tiêu đúng với chân giá trị của Linux, để đừng lãng phí những công sức, trí tuệ xây dựng nó mà chẳng dùng vào đâu được ngoài các cuộc hội thảo! 

    Những tổng hợp về hiện trạng phát triển và sử dụng PMNM trên thế giới; về hiện trạng PMNM và cơ sở của ứng dụng và phát triển PMNM ở Việt Nam  được GS. Trần Lưu Chương và TS. Đỗ Văn Lộc trình bầy tại hội thảo lần thứ hai về PMNM ở Việt Nam (tháng12/2002) đã đủ để hình dung ra đường hướng chung. Tôi cũng đồng ý với ý kiến của TS. Nguyễn Trọng về 'PMNM là lối thoát hiểm duy nhất' tại hội thảo đó. Trên tinh thần cùng nhau tìm cách mở con đường và đồng tình với ý kiến của ông Nguyễn Hoàng (chuyên gia CNTT tại Mỹ), PMNM tại Việt Nam là bài toán quản lý chứ không phải là vấn đề công nghệ (TGVT-PCW sêri A tháng 1/2003), xin nêu ra một số vấn đề của Linux Việt Nam cần được bàn thêm.

    1. Điều kiện để triển khai ứng dụng Linux

    Liên quan đến triển khai ứng dụng Linux và định hướng của CNpPM,  có 4 vấn đề cần cân nhắc.

    Thứ nhất: Nhân lực. Triển khai ứng dụng Linux trước hết sẽ liên quan đến việc đào tạo lại và đào tạo mới một đội ngũ rất đông đảo, từ người dùng cuối đến người lập trình về Linux. Trong khi đó, để xây dựng và phát triển CNpPM theo hướng xuất khẩu sản phẩm và chuyên gia cũng đòi hỏi phải đào tạo rất nhiều chuyên gia PM, rồi chọn lọc và đào tạo tiếp thành chuyên gia có trình độ cao. Hiện nay, phần lớn các PM có thể xuất khẩu (gia công xuất khẩu) chạy trên môi trường Windows và chuyên gia có thể xuất khẩu được cũng phải làm việc thành thạo trong môi trường Windows. Nhưng khả năng đào tạo chuyên gia làm việc trong môi trường Windows còn chưa đáp ứng được thì có thể đáp ứng được việc đào tạo chuyên gia làm việc trong môi trường mới là Linux hay không? Đây thực sự là đòi hỏi quá sức với ngành giáo dục đào tạo, cho dù có xã hội hóa cao độ việc đào tạo này. Nếu cố bắt ép làm cho được cả hai, thì nguy cơ 'xôi hỏng, bỏng không' là chắc chắn!

    Thứ hai: Chi phí. Triển khai ứng dụng Linux đòi hỏi cân nhắc nghiêm túc giữa chi phí sở hữu PMNM và chi phí cho mua Windows. Vấn đề này quốc gia nào đứng trước việc triển khai ứng dụng Linux cũng phải tính đến. Chi phí sở hữu ban đầu cho Linux là rất lớn, nguồn kinh phí cho phát triển và phổ cập nó rất khó khăn nếu không có tài trợ từ chính phủ và các hãng máy tính lớn. Trong khi đó, nhiều nhà phân tích cho thấy chi phí phát triển Windows rẻ hơn Linux.

    Thứ ba: Nhu cầu. Triển khai ứng dụng Linux, cũng như bất kỳ ứng dụng nào khác, đều phải xuất phát từ nhu cầu. Nhu cầu tự nhiên chưa có, do môi trường Windows đến nay vẫn hoàn chỉnh nhất và thói quen dùng PM 'chùa'. Nhu cầu cưỡng bức mới chỉ dừng ở mức nhận thức hiểm họa bị trừng phạt do vi phạm sở hữu trí tuệ mà chưa có biện pháp gì ở cấp Chính Phủ. Do vậy, nếu không có tác động từ Chính Phủ thì có lẽ chẳng bao giờ có thể phát triển được PMNM. Sự chậm trễ này thực sự làm mất động lực phát triển PMNM và để lại hậu quả chưa thể lường được.

    Thứ tư: Tính khả thi. Triển khai ứng dụng Linux còn phải khả thi trong điều kiện hiện tại và lâu dài. Về mặt công nghệ, các chuyên gia CNTT hoàn toàn có thể tiếp thu Linux để dựng thành Linux Việt Nam. Nhưng Linux thì chưa dùng ngay được, nó vẫn là môi trường dành cho người có kiến thức tin học vững vàng hoặc người dùng cần những tính năng đặc thù mà môi trường Windows không đáp ứng được. Đó là chưa kể những ứng dụng của Linux hiện còn lâu mới sánh được với Windows. Microsoft cũng chắc chắn không khoanh tay nhìn Linux lấn lướt mình. Những động thái trong năm 2003 về giảm giá OEM của Windows, về thương lượng cấp mã nguồn cho Ấn Độ, Trung Quốc, cho hơn 1800 chuyên gia đáng giá nhất (Most Valuable Professionals - MVP) tại 55 nước, về cuộc thương lượng 'bí hiểm' giữa Microsoft và SCO mà sau đó là vụ kiện các nhà phát triển Linux dùng trái phép mã nguồn Unix..., đã chứng minh điều đó.

    Nếu như chưa xác định được phạm vi ứng dụng khả thi cho Linux, thì làm sao vạch được lộ trình cụ thể cho nó. Có lẽ trong lúc còn chưa giải quyết được vấn đề thì giải pháp đơn giản nhất để đảm bảo khả thi trong hoàn cảnh nước ta hiện nay là giải pháp đa nền (multi-platform) với Linux là nền chính. Giải pháp đa HĐH trên một máy tính, trong đó Linux là HĐH chủ, đang được nghiên cứu trong đề tài nhà nước KC-06-03CN (sẽ được nghiệm thu và công bố trong thời gian tới), hy vọng sẽ là cơ sở cho các nhà quản lý hoạch định sách lược phát triển PMNM.

    2. Linux Việt Nam sống được trong môi trường ứng dụng nào?

    Đây cũng là vấn đề nóng bỏng không thể xem xét bằng sự nồng nhiệt với Linux hoặc bằng việc bắt chước nước ngoài, mà phải bằng sự tỉnh táo lạnh lùng để không ảo tưởng, không ngộ nhận và không lãng phí đầu tư trí tuệ và tiền bạc.

    Linux hiện nay đã được ứng dụng trong 3 môi trường chính: máy tính để bàn (desktop), máy chủ (server) và các hệ thống nhúng. Có nhiều đánh giá không nhất quán về triển vọng sống của nó trong các môi trường này. Tuy nhiên, những con số điều tra, công bố chưa nói lên bản chất của sự việc. Mỗi hãng hàng đầu về máy tính và mỗi quốc gia đều có những lý do riêng của mình trong việc phát triển PMNM.

    Đây cũng là vấn đề cần được phân tích kỹ lưỡng, vì nếu căn cứ vào các số liệu cụ thể của IDC thì Linux chưa là gì so với Windows. Nhưng nếu căn cứ vào xu hướng ngả theo Linux ở tầm quốc gia trong khu vực châu Á - nơi có thể coi là trung tâm sản xuất phần cứng máy tính và thiết bị viễn thông, thì Windows hãy coi chừng!

    3. Tự do phát triển hay thống nhất các hướng phát triển Linux Việt Nam ?
    Bản chất mở của PMNM đã khuyến khích khát vọng tự do phát triển của các nhà công nghệ. Nhưng đấy là khát vọng cá nhân, còn đối với một quốc gia thì lại không thể hoàn toàn tự do như vậy được.

    Để triển khai ứng dụng và phát triển Linux, đã có rất nhiều dự án được lập ra ở nhiều nước và tổ chức quốc tế. Có thể tạm phân thành các nhóm dự án Thông tin Linux (trên 15 dự án), dự án Cổng phần cứng (trên 20 dự án), dự án Khoa học và Hiệu năng cao (gần 10 dựa án), dự án Phần mềm Linux (trên 80 dự án). Nhưng cũng đã có một số mẫu mực quốc tế về sự thống nhất, như United Linux, Linux Base Standards, The Linux Documentation Project.

    Đã đến lúc cần phối hợp hành động giữa các cơ quan có trách nhiệm của Chính Phủ, doanh nghiệp PM, các trường và các nhà khoa học trong một (hoặc một vài) dự án chung về phát triển Linux Việt Nam. Những nội dung chính của dự án có thể là: Lựa chọn dòng phân phối Linux phù hợp với từng môi trường ứng dụng Linux cụ thể ở Việt Nam; Xây dựng Vietnam Linux Base Standards; Lập và triển khai Vietnam Linux Documentation Project; Lập quỹ Linux Việt Nam. Cần hình thành dần một cộng đồng PMNM ở ngay Việt Nam.

    Sự phối hợp này nên là tự nguyện!

    Kết luận

    Chúng ta đã từng có rất nhiều trăn trở qua những giai đoạn phát triển CNTT của đất nước. Trăn trở về làm quen với MTĐT và ứng dụng thử trong thực tiễn thời kỳ 'cơ giới hóa tính toán' bắt đầu từ năm 1968. Trăn trở về ứng dụng và sản xuất máy tính cá nhân thời kỳ 'kỹ thuật tin học' những năm cuối 80. Rồi đến trăn trở về lắp ráp và PMNM thời kỳ 'nội địa hóa & máy tính thương hiệu Việt Nam' từ những năm 2000 đến nay. Mà ở mỗi thời kỳ, chúng ta mới chỉ kịp làm quen, thì đã phải chuyển giai đoạn kế tiếp!

    Cái đặc điểm phát triển nhanh của CNTT nó không chờ đợi ai cả. Có thể hôm nay chúng ta còn đang bận tâm giải quyết vấn đề nội địa hóa máy tính để bàn, thì ngày mai loại máy thông dụng trên thị trường có khi lại là máy tính xách tay hoặc mini-PC. Cuộc rượt đuổi ấy sẽ tiếp tục mãi, nếu không có những định hướng chiến lược chính xác. Ở đây rất cần đến vai trò quản lý của Nhà Nước. Với phần mềm nói chung và hệ điều hành nói riêng cũng vậy.

    Vai trò quản lý của Nhà Nước trong định hướng chiến lược ứng dụng và phát triển PMNM VN, đã được khẳng định trong Quyết định 235/QĐ-TTg ngày 2/3/2004, hy vọng được tiếp tục duy trì, đi vào chiều sâu và theo kịp với tốc độ phát triển của CNTT.

    Lê Trung Trực - Cty máy tính VN 1
    vninfor@hn.vnn.vn

    ID: B0404_12