• Thứ Ba, 25/12/2007 15:08 (GMT+7)

    Bàn về thuật ngữ CNTT: "Tin học" đã hết thời!

    Ngôn ngữ là phương tiện chuyển tải thông tin. Thuật ngữ đóng vai trò là thành tố mang tin. Một khi đã dùng không chính xác thuật ngữ thì làm sao chuyển tải thành công ý nghĩa thật sự của sự việc?

    Tin học, “informatique” và “computer science”

    Ngay khi chiếc máy tính điện tử đầu tiên ra đời năm 1944, người Mỹ đã phát hiện ra đằng sau cái máy tính thô kệch ấy (các máy tính trong thập niên 1940 - 1950 đều có trọng lượng cả chục tấn) là cả một thế giới cần khám phá. Vì vậy họ dùng thuật ngữ “computer science” (khoa học về máy tính) để chỉ ngành khoa học dành riêng cho lĩnh vực này. Sau đó, người Pháp cũng vào cuộc nhưng họ tiếp cận vấn đề theo cách khác. Người Pháp cho rằng máy tính điện tử dùng làm phương tiện xử lý thông tin, làm cho ngành thông tin phát triển mạnh hơn nên họ dùng thuật ngữ “informatique” (nghĩa là khoa học về xử lý thông tin trên máy tính điện tử).

    Ở nước ta vào thập niên 1960, phía Bắc tiếp xúc với các hệ thống máy tính của Liên Xô cũ nên lúc đầu chưa có một từ chuyên dùng nào để chỉ lĩnh vực mới mẻ này (vì người Nga cũng thế). Mãi đến thập niên 1970, những người đi tiên phong mới dịch “informatique” từ tiếng Pháp thành “tin học”. Ở phía Nam tiếp xúc với các hệ thống máy tính điện tử sử dụng trong tính toán các phương án quản lý, điều hành từ thập niên 1960, người ta đã chọn một từ ghép là “điện toán” để chỉ cái mà phía Bắc sau này gọi là “tin học”. Phải đến cuối thập niên 1980, cả nước mới thống nhất dùng thuật ngữ “tin học” để chỉ cái mà người Mỹ gọi là “computer science” còn người Pháp gọi là “informatique”. Đó là thời điểm "computer science" sắp rời vũ đài lịch sử.

    Hardware và software

    Trong tiếng Anh, “hard” là cứng, “soft” là mềm. Một cách tự nhiên thì “hardware” là phần cứng còn “software” là phần mềm (PM). Thật đơn giản và dễ hiểu. Người Pháp đã không dùng những thuật ngữ như vậy. Họ gọi PM là “logiciel” nghĩa là sản phẩm của tư duy logic. Nhưng khi được hỏi phần cứng (hardware) trong tiếng Pháp là gì thì người Pháp lại lúng túng. Logic mà nói, đã dùng “logiciel” theo nghĩa là sản phẩm của tư duy logic đối với PM thì tương ứng phải dùng từ “physiciel” với nghĩa phần vật lý của hệ thống cho phần cứng, nhưng trong tiếng Pháp không có từ này. Họ dùng tạm từ “équipement” (thiết bị) vào vị trí này. Mà thiết bị chỉ là một phần của phần cứng thôi.

    Người Nga hoàn toàn không có từ nào để diễn đạt chính xác phần cứng và PM trong lĩnh vực này! Họ dùng từ “programma” (chương trình) để chỉ PM và “mashina” (máy) để chỉ phần cứng. Các từ này đều không chuyển tải chính xác ý nghĩa của hardware và software.

    Thuật ngữ và sự phát triển của ngành CNTT

    Máy vi tính ra đời năm 1974. Đến năm 1980, IBM nhảy vào sản xuất và kinh doanh máy vi tính và gọi là máy tính cá nhân (personal computer - PC) theo nghĩa đối lập với các máy lớn (mainframe) đã rất thành công trước đó của họ. Ngoài ra, PC còn có một ý nghĩa rộng hơn rất nhiều: đó là vật dụng cá nhân của mỗi con người! Nếu mỗi người trong tương lai sở hữu một máy tính cá nhân thì PC sẽ mở ra một thế giới vô cùng phong phú. Từ thập niên 1970 đến giữa thập niên 1980, tài liệu nước ngoài có mặt ở Việt Nam về lĩnh vực tin học chủ yếu là tiếng Pháp và tiếng Nga. Sự ảnh hưởng của hai cường quốc này, đặc biệt là Pháp lên các hướng phát triển tin học ở Việt Nam vào thời điểm khởi đầu là rất lớn, bắt đầu từ việc xuất hiện các thuật ngữ chuyên môn. Người Pháp gọi máy vi tính là “micro-ordinateur”. Người Việt, hình như có xu thế tiết kiệm lời nên lúc đầu còn đọc và viết thuật ngữ “máy vi tính” sau cắt cụt còn “vi tính” (một từ hoàn toàn vô nghĩa). Tai hại hơn, người ta lại lấy tên của một loại thiết bị (máy vi tính) vốn đã bị gọi trại đi này (vi tính) để thay thế tên của cả một lĩnh vực quan trọng: vi tính = tin học!

    Người Mỹ khám phá thế giới mà máy tính điện tử mở ra suốt cho đến cuối thập niên 1980 và đã tạo ra những nền tảng cơ bản để thực hiện quá trình chuyển đổi analog –> digital, làm thay đổi hoàn toàn thế giới. Đến đây, computer science (khoa học về máy tính) chấm dứt sứ mệnh lịch sử của mình để nhường chỗ cho một kỷ nguyên hoàn toàn mới: kỷ nguyên công nghệ thông tin (information technology, thường viết tắt là IT) – đó là ngành công nghệ xương sống của quá trình số hoá các hoạt động thông tin của xã hội loài người. Những người đi sau, nếu không cùng một cách tiếp cận sẽ có những hụt hẫng đáng kể. Khi “computer science” đã rời vũ đài thì đương nhiên “informatique” hay “tin học” cũng phải dừng lại. Thế nhưng, người Pháp đã không sáng tạo được một từ nào hay hơn “information technology” của người Mỹ nên đành tiếp tục dùng từ “informatique”. Ở nước ta cũng thế, mặc dù có thuật ngữ “công nghệ thông tin” là từ dịch cực chuẩn của “information technology” nhưng nhiều người vẫn tiếp tục sử dụng những thuật ngữ đã hết thời là “tin học”, “vi tính” và cả “điện toán” nữa (kể cả trên truyền hình). Điều này dẫn đến, hoặc không diễn đạt đúng, các quá trình cần thực hiện (tin học hóa, ứng dụng và phát triển CNTT có mục đích và cách làm hoàn toàn khác nhau) hoặc hạn chế tầm phát triển lẽ ra phải hướng tới, tai hại hơn cả là làm cho cả xã hội nhầm lẫn giữa những thuật ngữ này.

    Nguyên Thảo

    ID: B0712_63