• Thứ Tư, 07/04/2004 10:50 (GMT+7)

    Lĩnh vực CNTT và truyền thông: Thời đại ICT, cơ cấu nào chỉ đạo ?

    Hiện nay, trên thế giới đang bàn về công nghệ thông tin (CNTT) và truyền thông (ICT - Information and Communication Technologies) - ngành của mọi ngành, cùng ứng dụng của nó trong nền kinh tế tri thức. Có lẽ trong thời đại hiện nay, ngành nào không ứng dụng ICT chắc chắn sẽ bị tụt hậu. Tuy vậy, cơ cấu tổ chức nào trong Chính Phủ để chỉ đạo lĩnh vực ICT?

    ICT, cơ hội và thách thức

    Vài năm trước đây, Ngân Hàng Thế Giới (WB - World Bank) đã tài trợ cho Việt Nam khoảng 49 triệu đô-la nhằm hiện đại hoá ngành Ngân Hàng Việt Nam. Một phần trong số tiền đó được dùng cho thiết kế hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng bao gồm 6 ngân hàng thương mại chính của nước ta.

    Dự án đi vào giai đoạn thử nghiệm, cho phép người sử dụng đăng ký tài khoản cá nhân trên ngân hàng trực tuyến và kiểm tra qua internet số tiền trong sổ tiết kiệm hoặc tài khoản vãng lai. Khi hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng đi vào hoạt động, nhiều nhân viên phát hoảng vì vừa làm xong giao dịch trả tiền vài giây, tiền từ tài khoản này đã được chuyển sang tài khoản khác, 'biến mất tăm'. Có muốn rút lại cũng không được nữa. Trong khi làm bằng tay thì không biết bao nhiêu chữ ký, hoá đơn, đếm tiền và áp tải để mang đi hàng kiện tiền mặt, rồi lại đếm, lại nhập vào... Nhưng làm như vậy, nhân viên ngân hàng có vẻ an tâm hơn vì 'mắt thấy tay sờ'. Nhiều ngân hàng sợ quá, làm đơn xin thanh toán kiểu cũ: Em xin, em cứ giữ nguyên quê mùa!.

    Tuy nhiên, ở các nước phát triển thì chuyện này đã có từ khá lâu rồi. Với sự phát triển lớn mạnh của internet, ngồi tại nhà với cái điều khiển tivi hay trên màn hình máy tính, người ta có thể chuyển tiền của mình từ tài khoản này sang tài khoản khác dễ dàng, trả các loại hoá đơn như điện nước hay khai và nộp thuế...

    Ngài Wolfensohn, chủ tịch WB, đã từng nói với cán bộ của mình: 'Dù không thay được bánh mì nhưng internet lại giúp chúng ta một dịp đưa kiến thức và cơ hội đến cho mọi lớp người trên thế giới. Tại các quốc gia chúng ta đang có mặt, đây là thời điểm các tổ chức quốc tế, tổ chức song phương, khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội và các nhà lãnh đạo nhà nước cần nhìn nhận một cách rõ ràng rằng trong kỷ nguyên mới này, không phải cuộc cách mạng nông nghiệp hay cách mạng công nghiệp mà chính là cuộc cách mạng công nghệ số đang đem lại sự công bằng cho người nghèo trên thế giới'. Và đây chính là một trong những mục đích chủ yếu của WB: Đưa CNTT vào chương trình phát triển của mình, nhằm trợ giúp các nước nghèo phát triển.

    Không nói thì ai cũng biết tác dụng của ICT đến đâu. ICT mang lại những cơ hội vô cùng to lớn cho thương mại, tăng thêm công ăn việc làm, nâng cao hiệu quả và phát triển kinh tế tại Việt Nam. ICT cung cấp nền tảng để xây dựng và ứng dụng tri thức; giúp các cộng đồng ở các vùng xa xôi; giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đẩy mạnh tham gia vào thương mại; nâng cao các kỹ năng của nguồn nhân lực; cải thiện việc cung cấp các dịch vụ công cộng và tư nhân.

    Những thách thức của ICT đặt ra cho các lĩnh vực kinh tế - xã hội khác cũng không nhỏ. Nếu dự án về sức khoẻ có đưa được những kiến thức rất quý báu về y tế lên mạng internet,  nhưng người dân lại không có máy tính, hoặc có máy tính song chưa được nối mạng internet, hay nối mạng được rồi lại không biết tiếng Anh thì hệ thống chuyên gia y tế trên mạng coi như thất bại. Hệ thống thu thuế tự động trên mạng - do người dân tự khai thuế, tự đóng thuế tại nhà thông qua máy tính - chỉ có thể hoạt động được khi những người tham gia đóng thuế có máy tính, nối mạng internet và có khả năng chi trả tự động qua hệ thống ngân hàng điện tử. Chính vì vậy, các dự án ICT thường được thiết kế thông qua việc cải cách hệ thống quản lý, hoặc trong từng ngành kinh tế song song với các sáng tạo mới của CNTT. Để đạt được hiệu quả tối đa, các dự án phải đối đầu với các thách thức trong cải cách thể chế và chương trình đào tạo một khi các hệ thống mới đi vào hoạt động.

    Quản lý công và vấn đề cơ cấu chỉ đạo lĩnh vực ICT

    Với lĩnh vực quản lý công cộng (Public Sector Management): Các dự án của WB liên quan đến lĩnh vực này chiếm tới 42% số tiền trợ giúp hoặc cho vay hàng năm. ICT trong lĩnh vực quản lý công ảnh hưởng tới hai quá trình hoạt động: nội tại trong Chính Phủ, và Chính Phủ với người dân. ICT có thể nâng cao hiệu quả hoạt động hành chính các cơ quan chính phủ bằng cách thu thập, lưu trữ, bảo trì và phổ biến thông tin trên mạng máy tính. ICT có thể ứng dụng trong hệ thống thuế, đăng ký sở hữu đất với sổ đỏ, quản lý tài chính công và hệ thống quản lý bảo hiểm xã hội và hưu trí. Ngoài ra, ICT còn làm cho hoạt động của Chính Phủ thêm minh bạch và vì thế sẽ giảm tệ nạn tham nhũng và hối lộ, do các thông tin được công khai hoá. Rất nhiều dự án ICT tập trung vào nâng cao tính  hiệu quả hoạt động nội tại trong các cơ quan nhà nước.

    Tuy nhiên, ở đây có một khoảng cách giữa hai giải pháp cần được thu hẹp lại: giải pháp kỹ thuật và giải pháp tổ chức. Cần có chuyên gia để đưa hai giải pháp đó liên kết lại và tạo ra một giải pháp tối ưu. Ứng dụng công nghệ thường đòi hỏi hai điều tiên quyết: thay đổi thể chế như luật, chính sách và cơ cấu tổ chức giúp cho môi trường pháp lý thuận lợi cho ứng dụng công nghệ; và khả năng thích ứng của các cơ quan nhà nước trong việc tiếp nhận công nghệ mới.

    Thương mại điện tử cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME)

    ICT cần được ứng dụng rộng rãi trong các SME, có nhận thức đúng đắn và khung pháp lý hỗ trợ thương mại điện tử. Chính Phủ cần có sự khuyến khích hay chương trình cụ thể trong lĩnh vực này. Chính Phủ và ngành công nghiệp ICT phải nhanh chóng tạo ra một chương trình hỗ trợ nhằm khuyến khích sự tiếp cận với ICT của các loại hình SME. ICT tạo cơ hội cho các SME nâng cao hiệu quả hoạt động hiện nay đến mức tối đa, tăng cường năng lực cạnh tranh trong tương lai và tham gia đáng kể vào thương mại thế giới.

    Không có thể chế, chính sách tốt thì việc đưa những công nghệ hiện đại vào chỉ làm tổn hại nhiều hơn, hoặc có đưa được tới thành công cũng phải trả giá rất cao.

    Xây dựng năng lực ICT cho các SME là một mối quan tâm lớn. Đồng thời, khung chính sách và thể chế cũng cần phải được xây dựng hỗ trợ nhiều hơn nữa cho thương mại điện tử. Những chương trình đặc thù sẽ bao gồm việc giảm chi phí, cung cấp nhiều phần mềm thích hợp  hơn, tạo thị trường mua sắm điện tử trong Chính Phủ và khu vực kinh tế tư nhân. Điều đó sẽ tạo sự kích cầu cho ứng dụng ICT và  chuyển  tải việc đào tạo ICT thực chất cho SME.

    Cải cách thể chế và chính sách trong viễn thông: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn cho thấy các mạng viễn thông với chất lượng cao, chi phí thấp và cho phép ứng dụng rộng rãi các sản phẩm của ICT là điều kiện đặc biệt quan trọng để xây dựng thành công nền kinh tế mạng. Không có thể chế, chính sách tốt thì việc đưa những công nghệ hiện đại vào chỉ làm tổn hại nhiều hơn, hoặc có đưa được tới thành công cũng phải trả giá rất cao.

    Ai cũng biết ICT phụ thuộc rất nhiều vào hạ tầng viễn thông. Chính sách, giá cả phù hợp của ngành viễn thông sẽ giúp ICT phát triển thuận lợi. ICT là ngành của mọi ngành. Trong thời đại hiện nay, ngành nào không ứng dụng ICT chắc chắn sẽ bị tụt hậu. Vì vậy, ICT được sống và phát triển trong môi trường thuận lợi chắc chắn sẽ giúp các ngành khác phát triển tốt hơn. Khi đi tìm hiểu các nước để tìm đối tác hoặc làm ăn, các đoàn khảo sát thị trường của các công ty bao giờ cũng đặt câu hỏi: Giá cước điện thoại hay fax ở đây thế nào, hệ thống dịch vụ viễn thông ra sao? Sau đó, họ mới khảo sát đến hệ thống giao thông và các loại dịch vụ khác. Nếu nghe thông báo 'Ở nước tôi, giá cước gấp ba lần trong khu vực, gấp tám lần so với Bắc Mỹ và Canađa', chắc họ sẽ rút êm. Một trong những đòn bẩy chính là tạo ra môi trường cạnh tranh trong viễn thông.

    Cơ cấu tổ chức nào trong chính phủ để chỉ đạo lĩnh vực ICT?

    Nếu muốn áp dụng thành công ICT ở tất cả các lĩnh vực thì cần giải quyết hai vấn đề quan trọng nhất: chính sách viễn thông, và sự lãnh đạo của Nhà Nước. Khi tìm hiểu dự án cho ICT, các nhà đầu tư đều đặt câu hỏi về viễn thông và sự quản lý của Nhà Nước. 

    Cơ cấu tổ chức trong Chính Phủ đối với chỉ đạo lĩnh vực ICT là vô cùng quan trọng. Nếu được xây dựng nhanh chóng và hợp lý, cơ cấu này sẽ tạo ra nền tảng cho sự phát triển trong nhiều lĩnh vực khác như truyền thông nông thôn, phát triển nguồn nhân lực, Chính Phủ Điện Tử, v.v... Các nước phát triển hoặc thành công trong ứng dụng ICT thường tập trung vào chỉ đạo nỗ lực xây dựng xã hội điện tử - tập trung bên ngoài vào kinh doanh điện tử và tăng cường sử dụng ICT trong xã hội.

    Việc thực hiện một Chính Phủ Điện Tử và tăng mức độ ứng dụng ICT trong Chính Phủ đóng vai trò then chốt đối với quá trình tăng trưởng bền vững của ICT trong cả xã hội. Chính Phủ, đặc biệt là trong một xã hội và nền kinh tế mà Chính Phủ có vai trò chủ đạo, phải là hình mẫu cho cả đất nước. Chính Phủ có thể thúc đẩy việc phổ cập rộng rãi các ứng dụng ICT, khuyến khích sử dụng ICT trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các tổ chức giáo dục, thúc đẩy ý tưởng về một nền kinh tế tri thức. Nhưng nó chỉ có thể thực hiện tốt các công việc trên nếu bản thân các hoạt động được tinh giản và thân thiện với các ứng dụng công nghệ. Do vậy, một chiến lược chi tiết nhằm làm cho cơ cấu của Chính Phủ có tính tương thích với công nghệ, thông qua việc đưa ra hàng loạt biện pháp để tinh giản các thủ tục và hoạt động, có vai trò then chốt, nên được Chính Phủ tiến hành như là một ưu tiên hàng đầu. 

    Ngoài các lợi ích bên ngoài, việc tăng mức độ sử dụng ICT trong Chính Phủ còn có thể nâng cao hiệu quả, tiết kiệm chi phí, tăng độ minh bạch và công khai của Chính Phủ. Tất cả những điều này đều đem lại lợi ích và còn tạo điều kiện cho việc phân cấp quyền lực, chức năng cho các cấp chính quyền thấp hơn và gần dân hơn. 

    ... Trong khi viết bài này, ở nhà hết tiền ăn, tôi có qua WB để lấy tiền lương thì được các nhân viên hướng dẫn làm một thẻ điện tử (ATM Connect 24 hours) để rút tiền tại máy tự động. Với một thẻ từ xinh xinh, đưa vào máy rút tiền, gõ mật mã, số tiền cần rút và thế là hàng chục tờ 50.000đ được đẩy ra từ máy. Cả quá trình không quá 2 phút. Thật  giản tiện biết bao. ICT có thể vẫn giúp các nữ nhân viên ngân hàng xinh đẹp 'giữ nguyên quê mùa' với áo dài truyền thống Việt Nam, nhưng phong cách làm việc và cách thức xử lý nghiệp vụ phải hoàn toàn mang dáng dấp của thời đại ICT, thời đại của Công Nghệ Số.

    TS Giang Công Thế
    (Văn phòng Ngân Hàng Thế Giới tại Hà Nội)

     

     

    ID: B0208_28