• Thứ Sáu, 27/02/2004 17:14 (GMT+7)

    Lộ trình truyền hình số Việt Nam



    LTS: PCW-B số trước đã có bài 'BTV, sóng nhỏ ra biển lớn', giới thiệu việc Đài Phát Thanh - Truyền Hình Bình Dương phát sóng truyền hình số mặt đất đầu tiên ở Việt Nam như một sự kiện báo chí trước thềm Xuân Nhâm Ngọ.Sau khi tạp chí phát hành, nhiều bạn đọc đã gửi thư đề nghị PCW-B giới thiệu rõ hơn về những ưu điểm của truyền hình số, cũng như về lộ trình triển khai truyền hình số ở phạm vi quốc gia. Vì vậy, lần này 'khách mời' của chúng tôi là GS Nguyễn Kim Sách, giám đốc Trung Tâm Nghiên Cứu Ứng Dụng Khoa Học Truyền Hình (BRAC), phó chủ tịch Hội Đồng Khoa Học Kỹ Thuật Đài Truyền Hình Việt Nam (THVN), với bài viết thật súc tích theo yêu cầu của bạn đọc PCW-B.





    Đa dịch vụ và gắn với... internet
    Truyền hình số (digital) có hình ảnh rõ, nét (sạch), âm thanh trong hơn so với truyền hình kỹ thuật tương tự (analog). Truyền hình số có thể hạn chế hoặc loại bỏ hoàn toàn hiện tượng hình bóng (bóng ma); cho phép thu di động. Một kênh truyền hình số có thể phát đồng thời đến 8 chương trình truyền hình (CTTH) và mỗi CTTH số có trên 2 đường âm thanh (stereo, nhiều ngôn ngữ). Tuy nhiên, để đảm bảo chất lượng, các chuẩn quốc tế đều khuyến cáo chỉ nên phát khoảng 4 chương trình trở lại trong một kênh truyền hình số. 


    GS Nguyễn Kim Sách:'Quá trình triển khai rtruyền hình số ở Việt Nam phải xuất phát từ khả năng thực tế(kinh tế,kỹ thuật, xã hội) và theo quy hoạch chung để tránh lãng phí chi phí của xã hội'

    Truyền hình số còn cho phép nghe nhạc (phát thanh số, DAB - Digital Audio Broadcasting), truy cập internet, xem tivi qua internet (truyền hình internet - iTV) và nghe nhạc qua internet, chơi điện tử tương tác, mua hàng - thanh toán tiền từ nhà (thanh toán điện tử). Với truyền hình số, người sử dụng có thể xem video theo yêu cầu (VOD - Video On Demand), là dạng truyền hình số tương tác 2 chiều: từ trung tâm đến người xem và từ người xem yêu cầu ngược về trung tâm, thông qua đường thoại cáp quang hoặc kênh vô tuyến điện (tương tự điện thoại di động).

    Khi nói truyền hình số, nên hiểu là truyền hình số có nén và nhờ đó có thể thực hiện đa dịch vụ (truyền hình đa dịch vụ - TV multimedia). Máy thu hình số chỉ thu được CTTH số; còn máy thu hình thông thường chỉ thu được CTTH tương tự. Để xem CTTH số bằng TV thông thường, người xem cần lắp thêm một thiết bị chuyển đổi, gọi là set-top-box. Cấu tạo máy thu hình số gồm các khối chung như máy thu hình tương tự và thêm một số chức năng khác để trở thành thiết bị thu-nghe-xem và đa dịch vụ.

    Truyền hình số trên thế giới

    Truyền hình số là bước phát triển có tính tất yếu như một cuộc cách mạng của truyền hình. Do đó, việc chuyển đổi sang truyền hình số là lẽ tự nhiên.
    Từ thập niên 90, các nước phát triển bắt đầu nghiên cứu về phát sóng truyền hình số qua mặt đất, vệ tinh và cáp. Cho đến năm 2002, nhiều nước vẫn còn đang nghiên cứu thử nghiệm phát sóng truyền hình số, chỉ có một số ít đang triển khai phát sóng truyền hình số ở diện rộng như Anh, Thụy Điển và Mỹ. Trong đó, nước Anh trở thành quốc gia nghiên cứu sâu và triển khai rộng nhất: phát sóng truyền hình số trên diện rộng đến 85% các kênh, dự định đến năm 2006 sẽ có thể (chưa chắc chắn) thay thế hoàn toàn mạng truyền hình tương tự.

    Hiện nay có 3 tiêu chuẩn phát sóng truyền hình số: DVB-T (châu Âu), ATSC (Mỹ), và ISDB-T (Nhật). Trong đó, chuẩn châu Âu và Nhật (DVB-T và ISDB-T) có nhiều ưu điểm. Theo đánh giá của các chuyên gia, chuẩn DVB-T có một số tính năng trội nên hiện có trên 50% số nước ở châu Âu chọn tiêu chuẩn này.

    Vài năm trở lại đây, thông tin về việc thử nghiệm và triển khai truyền hình số (các hãng sản xuất, tổ chức phát thanh - truyền hình quốc tế, cơ sở nghiên cứu truyền hình số) ở các nước là khá phong phú. Nhiều thiết bị số như máy phát hình, camera, máy thu, sep-top-box... được tung ra thị trường.

    Phát sóng truyền hình số trên mặt đất đã khơi lên một phong trào sôi nổi trong 2 năm qua. Tuy nhiên, đến nay trào lưu này trên thực tế đã bị chậm lại, một số nước thay đổi hoặc lùi kế hoạch triển khai, điều chỉnh lại kế hoạch. Ngay cả một số nước đã quyết định chọn hệ phát sóng số như Anh thì nay cũng đang thảo luận để quyết định chọn hệ phát sóng số khác và lùi kế hoạch phát truyền hình số hoàn toàn đến năm 2010 hoặc 2011 (như nhiều chuyên gia, nghị sĩ quốc hội Anh đã phân tích, thay vì năm 2006 như đã nêu trên). Tất cả là do các nguyên nhân sau:

    - Xu thế tiến lại gần nhau của các lĩnh vực truyền hình - truyền thanh, viễn thông, công nghệ thông tin và internet. Do đó, phải có kế hoạch triển khai thận trọng để phù hợp các chuẩn chung sẽ triển khai, tránh đầu tư lãng phí;
    - Phát sóng số (trên mặt đất, qua vệ tinh và mạng cáp quang) phải thoả mãn các dịch vụ tương tác 2 chiều, mà vấn đề này còn đang tiếp tục nghiên cứu;
    - Phát sóng truyền hình số phải kết hợp với truyền hình internet (iTV), song iTV chưa hoàn chỉnh (chất lượng hình ảnh chưa cao, tốc độ truyền thấp, kênh truyền hẹp, việc phân phối cùng lúc qua internet đến hàng ngàn thuê bao chưa khả thi), còn tiếp tục nghiên cứu;
    - Tiêu chuẩn mặt bằng đa dịch vụ cho thiết bị gia đình MHP (tiêu chuẩn về thiết bị thu truyền hình số, thu thanh số, truy cập internet, xem phim theo yêu cầu VOD, hội nghị truyền hình, điện thoại có hình, mua hàng từ nhà, dịch vụ tương tác về video, games...) chưa hoàn chỉnh, hiện đang tiếp tục nghiên cứu;
    - Chính phủ nhiều nước chưa kịp có luật và quy chế (Đức, Pháp, Ireland...) trước khi triển khai truyền hình số;
    - Khi số lượng máy thu hình số đạt trên 95% thì mới bỏ truyền hình kỹ thuật tương tự. Do đó, quá trình chuyển đổi sang truyền hình số phải kéo dài ít ra khoảng 10-15 năm;
    - Kinh phí đầu tư cho kỹ thuật sản xuất CTTH và truyền dẫn phát sóng số rất lớn (nhiều tỷ USD) cho một quốc gia, do đó phải cân nhắc và có kế hoạch nghiêm túc;

    Cũng do vậy, Trung Quốc, Hồng Kông đang nghiên cứu tiêu chuẩn truyền hình số cho riêng mình. Nhật Bản thí nghiệm từ giai đoạn 1999-2002, sau đó mới phát truyền hình số chính thức và dự kiến đến năm 2011 mới bỏ truyền hình tương tự. Các nước mới thử nghiệm truyền hình số: Đức, Pháp, Philippines, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ, Slovakia, Latvia... Nhiều nước khác chưa công bố chương trình triển khai truyền hình số: Nga, Ba Lan, Ukraina, Romania, Ấn Độ, Indonesia...

    Báo cáo năm 2001 của (Liên Đoàn Phát Thanh -  Truyền Hình Châu Âu - EBU) đã ghi nhận: Tình hình triển khai chuẩn DVB-T ở các nước châu Âu đang và sẽ diễn ra với tốc độ chậm lại so với kế hoạch ban đầu ở nhiều nước. Các nước ở khu vực Đông Âu và châu Á thảo luận về kế hoạch DTT (phát sóng truyền hình số) nhưng không nước nào triển khai chính thức trong năm 2001.
    Mặt khác, EBU lưu ý là có những quảng cáo (với mục đích thương mại) của nhiều hãng trên thế giới thường không đúng với thực trạng về tình hình triển khai truyền hình số ở các nước và với chiến lược cùng kế hoạch của EBU.

    Với tư cách một tổ chức quốc tế có chức năng nghiên cứu, ban hành tiêu chuẩn và định ra chiến lược phát triển truyền hình số,  EBU yêu cầu truyền hình số phải đảm bảo phát triển đồng thời cho cả 2 lĩnh vực: hệ thống kỹ thuật số sản xuất CTTH, và hệ thống kỹ thuật số truyền dẫn phát sóng. Dự kiến đến năm 2015 sẽ hội tụ các dịch vụ truyền hình số DVB-T, truyền hình internet, truyền hình tương tác theo yêu cầu VOD, DVB-T kết hợp với DAB (phát thanh số), thu di động, xách tay và cố định, máy thông tin cá nhân.

    Lộ trình nào cho truyền hình số Việt Nam?
    Trong giai đoạn 1998 -2002, một số đơn vị thuộc Đài THVN đã nghiên cứu lý thuyết, đào tạo về truyền hình số và thử nghiệm phát sóng số. Tại TP.HCM, BRAC đã thử nghiệm phát thành công truyền hình số trong phạm vi vài nhà (tháng 6/1999), sau đó phát thử với công suất 100W trong phạm vi vài ba phố để thử khả năng tăng số lượng chương trình trên một kênh (2000 - 2001). Đó là những thử nghiệm bước đầu; chưa tổ chức đo đạc, đánh giá đầy đủ và nghiêm túc các thông tin số cơ bản như ở Singapore, Brazil.

    Ngày 26/3/2001, Đài THVN có quyết định chọn tiêu chuẩn phát sóng truyền hình số mặt đất là DVB-T. Đây chỉ mới là quyết định lựa chọn tiêu chuẩn phát sóng truyền hình số chung, có hiệu lực cho THVN. Hiện nay, Đài THVN chưa ban hành cụ thể bộ tiêu chuẩn về DVB-T, chưa tổng kết đánh giá lại các kết quả thử nghiệm ban đầu, chưa có kế hoạch chính thức về bước thử nghiệm tiếp theo, chưa có quy hoạch về truyền hình số. Quá trình lựa chọn này trong phạm vi ngành còn có thể thay đổi, vì Nhà Nước chưa có quyết định sử dụng tiêu chuẩn truyền hình số nào cho Việt Nam. Nhiều chuyên gia trên thế giới hiện cho rằng tiêu chuẩn ISDB-T (Nhật) có những ưu điểm tốt hơn so với các tiêu chuẩn DVB-T (châu Âu) và ATSC (Mỹ). Do đó, ngay một số nước như Hàn Quốc, Mỹ... dù đã quyết định chọn tiêu chuẩn truyền hình số nhưng nay đã bàn lại để chọn tiêu chuẩn khác.

    Đối với người xem, vấn đề quan trọng là nội dung CTTH phải phong phú, hay và hấp dẫn. Nếu chỉ thu các chương trình nước ngoài từ vệ tinh để phát lại đồng thời mà không biên dịch đồng thời thì người xem sẽ nhanh chóng nhàm chán vì không phải ai cũng hiểu được ngoại ngữ. Kỹ thuật số có thể làm cho hình ảnh, âm thanh sinh động và hấp dẫn hơn, nhưng không thể thay thế cho nội dung hoặc làm cho nội dung phong phú lên.
    Nói đến truyền hình số, phải nói đến cả hai khâu: kỹ thuật số sản xuất CTTH (tốn nhiều trăm triệu USD), và truyền dẫn phát sóng số (một máy phát 2kW giá trên 1 triệu USD). Để thành lập một mạng phát sóng số đơn tần trong cả nước, phải tính đến yếu tố đồng bộ, phải có quy hoạch trước, đặc biệt là trong tình trạng hiện có mạng các máy phát hình sử dụng kỹ thuật tương tự của 61 tỉnh, thành phố.


    Thử nghiệm phát sóng truyền hình số tại BRAC(TP.HCM) với máy phátMTG 200 và bộ điều chế Rohde&Schwarz DVB-T SDBM(2001)

    Việt Nam hiện có 61 trạm phát hình kỹ thuật tương tự ở các tỉnh, thành phố, trạm phát hình của Đài THVN và trên 700 trạm tiếp phát lại ở các huyện. Với hiện trạng này cũng đã có hiện tượng can nhiễu sóng (trùng kênh) phát hình. Ví dụ, kênh 11 cấp cho Đài Tây Ninh song Đài Trà Vinh cũng là kênh 11! Vì vậy, máy thu hình ở Trà Vinh có thể thu được kênh 11 của tỉnh nhưng âm thanh lại là của Đài Tây Ninh (cảnh ngược lại cũng xảy ra ở Tây Ninh) do trùng kênh và đài nào cũng có máy phát công suất lớn. Thực tiễn đó cho thấy chúng ta có quy hoạch về truyền hình tương tự nhưng khâu quản lý kênh tần số chưa thật hợp lý, đồng thời việc chấp hành theo quy hoạch ấy càng không tốt. Tại TP.HCM, người xem có thể thu 9-20 CTTH nhưng hầu như kênh sóng nào cũng bị can nhiễu. Bởi nhiều đài ở các địa phương lân cận đều muốn phát về hướng TP.HCM và tăng công suất phát, tăng thời lượng phát để... tranh thủ thu hút quảng cáo về cho mình, dẫn đến hiện tượng các sóng 'phá' lẫn nhau. Nếu triển khai phát sóng truyền hình số hiện nay không có tính toán và quy hoạch nghiêm túc thì tình trạng can nhiễu sóng sẽ trở nên trầm trọng, khó khắc phục và càng phải tốn kém tiền của để sắp xếp lại.

    Nguyện vọng triển khai nhanh việc phát sóng truyền hình số ở Việt Nam là chính đáng. Tuy vậy, phát triển một lĩnh vực, đặc biệt là truyền hình số vô cùng tốn kém, lại càng không thể tuỳ tiện để gây ra tình trạng phát sóng hỗn loạn.
    Quá trình triển khai truyền hình số ở Việt Nam phải xuất phát từ khả năng thực tế (kinh tế, kỹ thuật, xã hội) và kinh nghiệm của các nước trên thế giới. Sự nóng vội vì các lý do khác nhau (thương mại, cạnh tranh) sẽ dẫn đến sự lãng phí to lớn về tiền của của nhân dân.
    Do đó, cần phải tiến hành theo các bước thích hợp: nghiên cứu lý thuyết; thử nghiệm phạm vi hẹp; ngành truyền hình chọn tiêu chuẩn truyền hình số; thử nghiệm tại 1-2 thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM; quy hoạch kỹ thuật về sản xuất chương trình và truyền dẫn phát sóng; Nhà Nước ban hành tiêu chuẩn truyền hình số (có thể khác với ngành đã chọn) và phê duyệt quy hoạch truyền hình số, sau đó mới phát sóng chính thức theo quy hoạch.

    GS TSKH Nguyễn Kim Sách

    ID: B0203_24