• Thứ Sáu, 16/04/2004 15:27 (GMT+7)

    CIO: Tại sao?

    Theo tác giả, một nhà tư vấn về CNTT ở Hoa Kỳ, một trong những chuyên viên thuộc tổ chức Pacific Links Foundation thân thiết với giới công nghệ thông tin (CNTT) Việt Nam,  nên  nhìn lại vấn đề CIO, gần như bắt đầu từ... chỗ bắt đầu.

    Hiện nay, sau nhiều năm thực hiện và rút tỉa kinh nghiệm về vai trò CIO, các nước tiên tiến đã đi đến một số nhận thức khá hoàn chỉnh về CIO, và từ đó nhận ra các kỹ năng cũng như thuộc tính nghề nghiệp và cá nhân của một người CIO giỏi. Các bài đăng trên tạp chí, các nghiên cứu, báo cáo về vấn đề này khá phong phú, người đọc quan tâm có thể tìm thấy không khó. Chúng bao gồm cả CIO trong lĩnh vực công lẫn tư.

    Thế nhưng, bàn về CIO trong bối cảnh Việt Nam có thể đòi hỏi ta nhìn lại vấn đề một cách cơ bản hơn. Gần như bắt đầu từ... chỗ bắt đầu. Vì thế, thay vì làm công việc giải phẫu chân dung nghề nghiệp của người CIO tiên tiến, hiện đại, tôi xin được quay về với nhu cầu nảy sinh ra việc gầy dựng và hoàn thiện vai/người CIO. Tức lần ngược về với câu hỏi: Tại sao vấn đề CIO đã được đặt ra?

    Những chặng đường dài
    Xin bắt đầu với 'I' - Information (thông tin):  Ngày nay, thuật ngữ 'thông tin' hầu như được gá vào dễ dàng (đôi lúc, đến mức tùy tiện) với mọi thứ, sự có mặt của nó gần như hiển nhiên.  Thế nhưng, nhìn lại cuộc trường chinh của 'I' trong hoạt động một doanh nghiệp, con đường đã qua là biểu hiện một cuộc tiến hoá về tư duy ở những người làm quản lý và các nhà lý luận về quản lý doanh nghiệp.

    Ta thấy mọi chuyện bắt đầu từ 'computing' (tính toán), tức rất gần với con số.  Cái 'máy tính' thay dần cây viết chì 2B và cuốn sổ cái 'truyền thống' của người kế toán viên.  Tiến lên bước nữa, làm tính toán xong, là việc lưu trữ số liệu một cách hệ thống.   Giờ đây, ta thấy tư duy này sao mà đơn sơ, 'low tech'.  Nhưng, tuy thô sơ là vậy, nó là một bắt đầu không thể thiếu cho cái phong phú, phức tạp, 'cao cấp' của hôm nay.  Vì sao? Vì đó là sự chính xác, là tính đầy đủ, là độ tin cậy của số liệu. Và đó thật sự là cái nền móng trên đó người CIO của hôm nay 'sống sót được' và  làm được việc.  Thiếu nền móng ấy, nói chuyện CIO là viễn vông.

    Tiến thêm bước nữa, ta có 'data processing' (xử lý dữ liệu).  Cạnh con số, dữ liệu bước đầu bao hàm thêm thông tin không là con số. Đơn giản như hồ sơ nhân viên, khách hàng, con nợ, được 'nhập' vào máy.   Từ 'xử lý' nới rộng nội dung, hàm ý giá trị sử dụng, chắt lọc ra từ dữ kiện.  Đây là lí do thật, cần được ý thức và hoạch định ngay từ đầu cho CNTT, để ngăn ngừa 'cái chết hệ thống' (xin mượn cụm từ thú vị này từ bài Chưa vượt được 'Cái Chết Hệ Thống' của TS Nguyễn Trọng - PCW-B số 15, 1/2002).  Máy tính và dữ liệu chỉ có thể sống khi vai trò và đóng góp của nó được thiết kế thành một bộ phận tất yếu trong mô hình vận hành doanh nghiệp.

    Ở đoạn đường ấy, khi việc vận dụng CNTT còn tương đối giới hạn, có nhiều bất hợp lý so với tầm nhìn ngày nay, ngân sách dành cho bộ phận làm 'máy tính' cũng đã bắt đầu chiếm tỷ trọng đáng kể trong ngân sách chung. Việc tích hợp những ứng dụng rời rạc thành hệ thống đã bước được một bước khá dài. Dù vậy, CNTT vẫn cơ bản là chuyện bếp núc, hậu trường.

    Giá trị sử dụng của kết quả xử lý dữ liệu dẫn đến nhận thức về vai trò của thông tin.  Nổi bật là giai đoạn các ứng dụng hỗ trợ ra quyết định (Decision support system - DSS) nở rộ.  Đó là giai đoạn để kết quả xử lý thông tin của MIS - Hệ thông tin (hỗ trợ) quản lý - xuất hiện trên bàn họp của cấp lãnh đạo cơ quan và doanh nghiệp.  Thông tin không chỉ là 'ảnh chụp' tĩnh (snapshot) của một phương diện vận hành nào đó của doanh nghiệp, nó còn là câu trả lời, chí ít là các ước đoán, dự phòng theo kiểu 'Giả tỷ...' (What if...).

    Cấp lãnh đạo doanh nghiệp bắt đầu 'nghiện' thông tin, không có thông tin không được.  Tự thân những người lãnh đạo nhận thức sâu xa hơn về nhu cầu thông tin của họ.  Họ xác định loại thông tin, mức độ khái quát qui mô của thông tin, và các (dimension) cần có mặt trên bàn họp của ban quản trị đầu não doanh nghiệp.  Và nhóm lãnh đạo mặc nhiên trở thành khách hàng thông tin quyền lực nhất trong nội bộ doanh nghiệp. Việc trọng dụng, sẵn sàng đầu tư cho CNTT không còn là chuyện 'bên ngoài' hay 'bên dưới' họ.  Ngân sách CNTT là mối quan tâm thật sự của họ.

    Để đáp ứng lại tình trạng này, doanh nghiệp cần có người đủ khả năng, bản lĩnh và cả vai vế trong cơ cấu tổ chức, để làm việc gần gũi với cấp lãnh đạo về các vấn đề có liên quan đến thông tin.

    CIO nào phải 'một cái ghế thừa'
    Chữ 'I' (Information - thông tin) lôi chữ 'C' vào phòng họp của các 'sếp' (Chief). Vì ngồi đó với các sếp, người đại biểu của bộ phận làm thông tin phải có tầm nhìn bao quát, có quyền lực tương xứng, để làm cầu nối giữa bộ phận làm thông tin với lãnh đạo. Bản thân người này sẽ phải chỉ đạo trở lại phía làm thông tin để thoả mãn yêu cầu của các 'quan viên' (các Officers - các 'O').

    Giữa các sếp, người đại biểu của ngành làm thông tin không chỉ đóng vai thụ động và nhận lệnh. Khoa học về thông tin là một tổng hợp đa ngành. Do đó, cá nhân này tất yếu phải là một chuyên gia có hiểu biết tương xứng về việc vận dụng thông tin vào quản lý doanh nghiệp. Vừa là nhà chuyên môn, vừa là cán bộ lãnh đạo cấp chóp bu; giữa các CEO (Chief Executive Officer), COO (Chief Operating Officer), CFO (Chief Financial Officer), CTO (Chief Technical Officer), CMO (Chief Marketing Officer)..., tất nhiên ta thấy xuất hiện CIO.

    Không phải là được đặt ra, được nặn thành từ một phát kiến đột xuất, CIO có mặt trong phòng họp cao cấp của doanh nghiệp bởi vì những bàn bạc, trù tính, lập chiến lược ở nơi ấy không thể thiếu người CIO. Ngày nào các cuộc họp cấp cao như thế không mất mát gì, không thiệt thòi gì nếu không có người CIO ngồi đó, ta không nên làm cái việc phiền nhiễu là 'đặt ra' cái chức vụ CIO, bày thêm một cái ghế thừa.

    Đồng thời, nếu đặt ngược vấn đề, trong một buổi họp của lãnh đạo doanh nghiệp hay cơ quan tầm cỡ, hiện đại, bàn về các vấn đề có tính cách tổng thể hay chiến lược mà không ai cảm thấy thiếu thốn thông tin, thiếu thốn một cái gì giống như phần đóng góp của một CIO thì, theo thiển ý, những người trên bàn họp cũng nên giật mình, lo lắng.

    CIO và điều kiện Việt Nam hiện nay
    Tôi tin rằng, bàn chuyện CIO đối với Việt Nam là bàn chuyện về một sự bắt đầu muộn. Điều này có lẽ rất dễ thấy. Sẽ không ít người CIO Việt Nam, vừa nhận trách nhiệm, vừa phải lo âu vì cái nền tảng thông tin cần thiết (cùng với cơ cấu tổ chức và nhân sự yểm trợ cho hệ thông tin ấy) còn hoặc là quá thô sơ, ọp ẹp, hoặc tệ hại hơn: chưa có gì cho đúng nghĩa một hệ thống thông tin. Cho nên, ông 'sếp', người 'officer' về thông tin, trong hoàn cảnh Việt Nam hiện nay, sẽ phải lập ra ê-kíp, phải cùng nhau xắn tay áo lên để làm cái việc ở chỗ bắt đầu: Xây dựng tốt hệ thông tin cho doanh nghiệp/cơ quan của mình. Nói khác hơn, người CIO chuẩn bị đi tới bằng rất nhiều bước đi lùi. Không phải đi lùi trong đà tiến hoá chung của xã hội, mà đi lùi lại so với thời gian, với những công tác thật cơ bản, lẽ ra đã được làm từ lâu. Muộn, là theo nghĩa ấy.

    Đây là lúc câu chuyện 'cái chết hệ thống'  ám ảnh người CIO mới này: Cài đặt hệ thống thông tin, theo đúng nghĩa sâu xa nhất, là phải cài đặt cho được nó vào bộ máy điều hành (toàn cục) của doanh nghiệp/cơ quan. Có nghĩa là: điểm mấu chốt, nói đúng hơn là cái thách thức lớn ở đây sẽ chưa phải là công nghệ. Nó là các vướng mắc về quan niệm, nhận thức, quy trình và cơ chế vận hành. Nói cách khác, người CIO sẽ cần đến sự hợp tác của toàn bộ lãnh đạo cùng cấp, cộng thêm sự ủng hộ của cấp trên, thật sự hiểu biết, để 'tin học hoá' bộ máy điều hành của doanh nghiệp. Một hệ quả gần như quen thuộc của giai đoạn này là cả một sự nghiệp cải tổ guồng máy vận hành doanh nghiệp (enterprise re-engineering).

    Hiện nay, nhu cầu và quyết tâm cải tổ bộ máy hành chính Việt Nam đang là một điểm nóng. Đặt vấn đề vai trò CIO trong bối cảnh ấy quả là một thuận lợi, ít ra là về mặt thời cơ. Vì các quyết tâm và phương án của nỗ lực lớn này là tiền đề tạo ra môi trường và hoàn cảnh để người CIO trở thành thiết yếu; đồng thời đó là đơn đặt hàng của xã hội đối với ngành CNTT và các ngành khác ở Việt Nam, đặc biệt là việc cung ứng cho xã hội những nhà lãnh đạo thông tin.  

    CIO bây giờ đang ở đâu?
    Trong điều kiện Việt Nam, tôi có cảm tưởng người CIO rồi sẽ được nuôi dưỡng từ trong cuộc sống hành nghề mà ra. Rất khó hình dung một thứ đào tạo huấn luyện nào đủ sức cống hiến cho Việt Nam những CIO 'làm sẵn' (ready-made) cần thiết.

    Đã nói thế, ta vẫn có thể bàn đến hai khía cạnh lớn giúp bồi dưỡng được một lớp CIO giỏi:

    Thứ nhất: Môi trường. Như đã trình bày, người CIO chỉ thật sự cần thiết khi thông tin (sẽ) là một bộ phận hữu cơ của quy trình vận hành doanh nghiệp/cơ quan. Không có điều kiện đó, CIO chỉ là một chức danh vô nghĩa (và tốn kém).

    Cần có một môi trường, trong đó người CIO có được trách nhiệm, quyền hạn thực, để cung ứng các giải pháp thông tin cho toàn bộ doanh nghiệp mà tỷ trọng thông tin hỗ trợ các quyết định chiến lược ngày càng tăng.

    Thứ hai: Vốn liếng để vào nghề và trưởng thành trong nghề. Các ứng viên có nhiều triển vọng làm CIO là những người được đào tạo cơ bản vững vàng về các phương pháp tư duy hệ thống. Các tri thức cơ bản về khả năng của CNTT và ứng dụng CNTT vào ngành nghiệp vụ tương ứng là một ưu điểm quan trọng. Đồng thời, phải có hiểu biết (hoặc khả năng học hỏi) về nghiệp vụ liên quan.

    Về phẩm chất cá nhân, người CIO giỏi là một người có tiềm năng và bản lĩnh trở thành lãnh đạo. Cụ thể hơn, một lãnh đạo biết dùng người giỏi và dám dùng người giỏi. Cùng lúc, khả năng làm việc tập thể (giữa các 'O' với nhau) là một thuộc tính không thể thiếu.

    Sau cùng, cũng như hầu hết những con người hiện đại, CIO sẽ là người phải và có khả năng và quyết tâm để học cả đời.

    Tìm những con người này từ đâu? Có lẽ đó là câu hỏi mà một người sống bên ngoài Việt Nam như tôi không có đủ hiểu biết để trả lời. Chỉ xin thêm: họ không nhất thiết phải là những người được đào tạo từ ngành CNTT. Họ có thể đã có mặt đâu đó trong xã hội như những người lãnh đạo, những nhà công nghệ giỏi, hay là những đầu óc tiến bộ, dám suy nghĩ vượt lên những cái khung định sẵn.

    Nguyễn Hoàng
    (Tư vấn CNTT, Hoa Kỳ)

     

    ID: B0205_17