• Thứ Ba, 11/05/2004 09:54 (GMT+7)

    Chân dung Nhân Lực CNTT Việt Nam

     


    Các dịch vụ việc làm lúc nào cũng đông người tìm việc CNTT

     

    Nhận dạng đúng chân dung "Nhân Lực CNTT Việt Nam" (NLCNTTVN) là bước quan trọng đầu tiên cần đi trên con đường phát triển CNTT ở nước ta. Đã có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu về vấn đề này trên các báo và tại các hội nghị.

    Tuy nhiên chẳng hiểu rồi bài này sẽ có chung số phận? Tất cả là quên lãng, không của ai!

    Vì vậy điều đầu tiên chúng tôi muốn nói là mong có dịp được nghe các quan điểm, ý kiến chính thức về vấn đề này của Bộ Giáo Dục Đào Tạo, các khoa CNTT tại các trường đại học, cao đẳng.

    Thực ra cũng khó có  những nhận định chắc chắn về thực trạng NLCNTTVN. Người khen, kẻ chê. Có lẽ không ai yên tâm thấy CNTT nước ta chỉ là là bay! Vì sao "là là bay"?

    Nghĩ mãi, thì ra căn nguyên chính là do thực trạng của NLCNTTVN. Cũng có thể nhiều người sẽ tìm ra các căn nguyên khác, và tất cả sẽ đều rất bổ ích cho sự cất cánh của trí tuệ Việt Nam. Một Việt Nam thật sự.

    Mô tả NLCNTTVN như thế nào?

    Chúng tôi thật sự lúng túng khi tìm cách mô tả cái anh chàng NLCNTTVN, vừa đã khá khổng lồ, vừa đang lớn rất nhanh nhưng lại đầy bệnh tật (nhiều người đã viết đại loại như thế!), vừa dường như sở hữu một chỉ số IQ rất cao nhưng còn khá ngờ nghệch... !

    Nghĩa là bình về NLCNTTVN thì kiểu gì cũng có thể dẫn chứng! Phủ nhận tất cả, hay khẳng định hoàn toàn hoặc chỉ một phần, đều không khó lắm với người viết. Nhưng bình đúng với căn bệnh để tìm cách làm cho NLCNTTVN ngày càng mạnh mẽ thì thật khó. Chúng tôi không dám tự tin có thể làm được điều này. Nhưng sẽ cố gắng và mong được những người quan tâm bàn thêm, nhất là mong những người có trách nhiệm, nếu thấy đúng thì cần bắt tay vào sửa chỗ nào còn dở.

    Xuất phát từ một tỷ lệ: 30-50-10-10

    Mô tả đúng và đầy đủ các đặc điểm của NLCNTTVN là việc rất phức tạp. Tuy nhiên dù sự vật phức tạp đến đâu cũng phải tìm cách diễn đạt đơn giản, dễ hiểu, tạo ra chỗ đứng mà quan sát, mà phân tích nó. Chúng tôi đề nghị một cách tiếp cận để mô tả NLCNTTVN như sau:

    Nhìn tổng thể thì sinh viên tốt nghiệp các khoa CNTT trong 80 trường đại học, cao đẳng là lực lượng chủ yếu. Vì vậy ta tìm cách nào đó mô tả  khối này. Hàng năm số lượng tuyển tăng dần. Năm 2002 là 8.000. Như vậy đến khoảng 2006 thì hàng năm sẽ có khoảng 5.000-6.000 sinh viên CNTT ra trường. Hiện con số đó khoảng 3.000.

    Ba ngàn sinh viên CNTT ra trường hàng năm họ làm gì?

    Cũng như các ngành khác, sinh viên CNTT ra trường có 4 con đường:

    a. Làm CNTT chuyên nghiệp (trong các công ty CNTT, giảng dạy và nghiên cứu CNTT,v.v...).

    b. Làm trong các tổ chức không phải CNTT nhưng công việc cụ thể là sử dụng CNTT (như trong tài chính, du lịch, thủy lợi, v.v...).

    c. Làm những việc hoàn toàn không dính đến CNTT.

    d. Thất nghiệp.

    Câu hỏi chính cần cố gắng trả lời là: phân bố 4 loại trên như thế nào?

    Có chuyên gia cho rằng nhìn chung với khoảng 3000 SV ra trường hiện nay nói riêng và số có bằng đại học, cao đẳng CNTT nói chung thì các tỷ lệ tương ứng là: a) 30%; b) 50%; c) 10%; d) 10%.

    Có nhiều ý kiến của các thầy dạy CNTT cho rằng tỷ lệ là: x-x-x-0. Nghĩa là không có cử nhân, kỹ sư CNTT thất nghiệp.

    Có ý kiến cho rằng nhìn chung đồng ý với tỷ số 30-50-10-10, nhưng với các trường khác nhau thì rất khác nhau. Có trường tỷ lệ đó là: 70-30-0-0 (chẳng hạn ĐH Bách Khoa Hà Nội, ĐH Bách Khoa TP.HCM), có trường tỷ lệ đó là: 0-60-20-20 (xin không nêu tên).

    Chúng ta không có số liệu chính xác để mà nói rằng tỷ lệ nào là đúng. Tuy nhiên con số khoảng 10% sinh viên CNTT ra trường thất nghiệp thì đã được rút ra từ một nghiên cứu của Dự Án Giáo Dục Đại Học (Bộ GD&ĐT) điều tra và khảo sát về tình trạng việc làm của sinh viên sau khi tốt nghiệp, công bố vào tháng 2/2002. Kết quả khảo sát chỉ được thực hiện trên số lượng sinh viên chưa đủ lớn. Dẫu sao thì các con số đã nói lên phần nào sự thật. Vì vậy có thể nói các thầy không nghĩ sinh viên của mình có thể thất nghiệp, nhưng sự thật có khi lại  là như vậy. Tuy nhiên tỷ lệ 12,3% thất nghiệp nêu trong báo cáo chưa phải là vấn đề chủ yếu. Vấn đề thực sự là ở các con số phía trước.

    Giả sử tỷ lệ 30-50-10-10 là phản ánh đúng chân dung NLCNTTVN thì điều đó nói lên cái gì?

    30-50-10-10 Có là một tỷ lệ bình thường không?

    Ta cứ tạm tin là tỷ lệ đó phản ánh thực tế hiện nay. Nhưng nó là bình thường hay bất thường thì lập luận khá rối rắm. Mong quý vị quan tâm kiên nhẫn một chút để chúng ta cùng mổ xẻ dãy số gồm 4 con số như đã nêu trên.

    Trong các phân tích được xem xét dưới đây thì 2 số sau có thể gây "sốc" nhiều nhất, nhưng lại ít đáng bàn hơn là 2 số đầu. Cứ giả sử có 10% thất nghiệp (chứ không phải 12,3% như nghiên cứu của Dự Án Giáo Dục Đại Học và cũng không phải 0% như PGS. Nguyễn Xuân Huy (Viện CNTT) hay TS. Quách Tuấn Ngọc (Trung Tâm CNTT, Bộ GD&ĐT) đánh giá), và cứ giả sử tiếp là có 10% cử nhân, kỹ sư CNTT ra trường làm việc hoàn toàn chẳng dính gì đến CNTT thì đó cũng là lẽ thường. Ở các nước khác cũng na ná như vậy (nhưng nếu cao hơn nữa thì có vấn đề lớn!). Chẳng vì thế mà ta vội cho là thừa nhân lực CNTT hay cho rằng các em quá kém, hệ thống đào tạo quá kém. Cái đáng bàn chính là 2 con số đầu, các con số 30 và 50 trong dãy 30-50-10-10.

    Hãy đi từ số 30.

    Các đơn vị CNTT chuyên nghiệp thu hút 30% số đào tạo ra, vì không có chỗ mà thu hút cao hơn, hay vì số đủ tiêu chuẩn thu hút chỉ có như vậy?

    Chân dung số 1

    Nếu năng lực thu hút vào các đơn vị CNTT chuyên nghiệp cao hơn 30% (trong số 3000/năm), tức hiện nay cần nhiều  hơn 1000 người hàng năm mà số đủ tiêu chuẩn chỉ có 1000, thì đó là một thảm họa về chất lượng của hệ thống đào tạo NLCNTT của chúng ta. Có lẽ ước tính chỉ 30% (có người còn cho là thấp hơn, chỉ vào cỡ 10%) đủ tiêu chuẩn làm việc trong các đơn vị CNTT chuyên nghiệp là gần với thực trạng. Sở dĩ chúng tôi cho rằng con số đó có lý vì qua một vài thống kê của tạp chí Thế Giới Vi Tính-PC World VN và của Hội Tin Học TP.HCM thì nhân lực CNTT chuyên nghiệp tăng trong vài năm gần đây là khoảng 1000 người/năm. Khi đó giấc mơ CNpPM của nước ta chỉ là ảo vọng. Không kể những ai yên tâm rằng vào năm 2005, CNpPM nước ta có doanh số chừng 100 triệu USD được coi là thành công! Trong trường hợp này, vấn nạn của hệ thống đào tạo CNTT là gì? Hiển nhiên đó là vấn đề chất lượng quá kém. Không có nước nào đào tạo chuyên về CNTT mà ra trường 10 người lại chỉ có 3 người có thể làm CNTT chuyên nghiệp.

    Sẽ có người nói rằng: Yên tâm đi! Đào tạo cho ứng dụng cũng đáng lắm chứ!

    Vâng! Rất đáng và còn phải đào tạo nhiều hơn nữa cho ứng dụng CNTT. Tuy nhiên chỉ có Việt Nam mới đào tạo kỹ sư, cử nhân CNTT trong các khoa chuyên về CNTT theo kiểu đến 70% không đủ sức làm CNTT chuyên nghiệp.

    Chân dung số 2

    Nếu ngược lại, số đủ sức làm CNTT chuyên nghiệp không phải chỉ 30% mà cao hơn hẳn, chẳng hạn 70%-80% như ở các nước khác, nhưng vì các đơn vị CNTT chuyên nghiệp còn ít (chủ yếu là CNpCNTT còn nhỏ) nên không thể thu hút hết nhân lực, thì vấn nạn của hệ thống đào tạo nhân lực CNTT trong trường hợp này là số lượng quá dư. Có vấn nạn đấy, nhưng là niềm hạnh phúc cho tương lai, một vấn nạn không đáng sợ, tuy không phải ít việc cần làm để hoá giải. Có người cho rằng phải đào tạo để đón đầu CNpCNTT, tức có sẵn một đội quân lớn có thể xung vào CNpCNTT nhưng còn tạm phải "ém" ở ngoài để chờ CNpCNTT. Quan điểm này là hoàn toàn chính xác. Nhưng lực lượng phục kích đó là bao nhiêu? Tổ chức phục kích như thế nào? Chuẩn bị tác chiến ra sao?...  Chỉ có mỗi một chiến lược "MACKENO" (mặc kệ nó) thì cái suy nghĩ "sáng suốt" về sự đào tạo đón đầu này trở nên vô nghĩa đồng thời tác động xấu đến xã hội nói chung và CNTT nói riêng.

    Chân dung nào hiện nay?

    Ý kiến cá nhân người viết bài này: chúng ta đang sở hữu chân dung số 1, có thể còn xấu hơn thế nữa.

    Ý kiến các chuyên gia, các doanh nghiệp và những người khác: xin đọc các ý kiến trong cụm toàn cảnh này mà BBT tạp chí Thế Giới Vi Tính - PC World VN có nhã ý cho phép tác giả tham khảo. Dường như đa số đồng ý với ý kiến tác giả với vài biến điệu nho nhỏ.

    Đề xuất

    Dù sao, mọi ước đoán cũng là chủ quan, mọi suy diễn từ những giả thiết về tỷ số nói trên cũng không đầy đủ. Những cơ quan và cá nhân trách nhiệm xin đừng lặng ngắm bức chân dung số 1 của anh chàng NLCNTTVN. Phải vẽ lại nó.

    Ý kiến chuyên gia về chất lượng SV tốt nghiệp CNTT

    Ông Nguyễn Xuân Huy (PGS, TSKH, Viện CNTT): "Có khoảng 10% sinh viên tốt nghiệp CNTT thuộc nhóm "chuyên nghiệp" là có năng lực thật sự về trí tuệ và năng động, sống được và thành đạt bằng nghề CNTT".

    Ông Nguyễn Quang Vinh (PGĐ công ty Giang Nam) thì cho rằng tỷ lệ (a) chỉ xấp xỉ 5%: "Hãy nói về chuẩn hoá trong đào tạo CNTT. Thế nào là một người làm CNTT chuyên nghiệp? Ít ra phải biết ở mức độ nào đó về hệ điều hành, về CSDL, về ngôn ngữ lập trình... Và cái "mức độ nào đó" đối với người học lập trình là phải có khả năng viết ra được một sản phẩm nhỏ nhưng hoàn chỉnh. Nếu đặt tiêu chí như vậy thì tôi e rằng có đến 95% SV không đạt yêu cầu". Một đại diện phía Nam, ông Cao Đăng Tân (PGĐ TT Tin Học, ĐHKHTN, ĐHQG TP.HCM)

    cho rằng số SV tốt nghiệp CNTT đi vào ngành công nghiệp CNTT thực thụ (a)

    chiếm khoảng 30%-40%, số còn lại không đủ năng lực.

    Về chất lượng SV tốt nghiệp, ý kiến đều thống nhất: đáng lo ngại. Tuy về phía người tuyển dụng, xu hướng được chấp nhận hiện nay là "chọn SV khá - giỏi về đào tạo lại", nhiều vị đã lắc đầu ngao ngán: "No comment!" (miễn bàn). Có công ty, để phục vụ yêu cầu của mình, đã lẳng lặng đầu tư khá lớn cho đào tạo đầu vào suốt nhiều năm qua.

    Chất lượng thấp còn thể hiện ở mức độ yếu kém về tiếng Anh đã trở thành "rào cản" kéo theo những yếu kém khác (ông Hoàng Minh Châu, PCW-B, 11/2002, trang 21), năng suất tư duy thấp (xem "Nếu tốc độ tư duy của chúng ta thấp...", Lê Trường Tùng, PCW-B, 3/2002, trang 16)...

    BT-MT

    Chi Lan

    ID: B0212_19