• Thứ Hai, 29/10/2007 16:11 (GMT+7)

    Về viện sĩ Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô A.A. Dorotnhitxưn

    7/11/2007 sẽ là một ngày đặc biệt: Kỷ niệm 90 năm Cách Mạng Tháng Mười Nga vĩ đại. Bài viết của GS Nguyễn Lãm, chuyên gia thuộc thế hệ đầu tiên của ngành CNTT Việt Nam kể về những kỷ niệm với người thầy đặc biệt của ông: A.A. Dorotnhitxưn.

    A.A. Dorotnhitxưn (bìa trái), GS Bạch Hưng Khang (giữa), GS Nguyễn Lãm (kế bên phải) trong một lần viện sĩ tới Việt Nam...

    Anatoli Alexeevich Dorotnhitxưn là người có tên tuổi gắn liền với ngành máy tính cũng như ngành hàng không của Liên Xô cũ. Tên tuổi ông cũng gắn liền với từng bước đi của quá trình phát triển tin học ở Việt Nam từ những năm tháng đất nước còn chiến tranh cho đến sau khi đất nước đã thống nhất. Góp thêm những kỷ niệm sâu đậm về quê hương của Cách Mạng Tháng Mười, tôi xin kể những câu chuyện nhỏ về viện sĩ Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô A.A. Dorotnhitxưn, người thầy quý mến của tôi.

    A.A. Dorotnhitxưn - Nhà khoa học lớn

    Nhiều người trong viện Công Nghệ Thông Tin hiện nay (phòng Toán Học Tính Toán thuộc uỷ ban Khoa Học Kỹ Thuật Nhà Nước trước đây) có sự gắn bó, có tình cảm đặc biệt với viện sĩ A.A Dorotnhitxưn. Đó là GS Bạch Hưng Khang, GS Phan Đình Diệu, GS Nguyễn Xuân Huy, GS Hồ Thuần, GS Trần Thành Trai... Viện sĩ A.A.Dorotnhitxưn là giám đốc Trung Tâm Tính Toán viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô từ năm 1955 đến 1989. Bác Hồ đã từng ghé thăm trung tâm này vào khoảng năm 1959. Hồi đó, Trung Tâm đang tính toán đường bay cho các con tàu vũ trụ và rất vinh dự được đón một nguyên thủ quốc gia đến thăm, điều mà từ trước chưa từng có. Trung Tâm là nơi đào tạo nhiều cán bộ cho Việt Nam.

    Sinh năm 1910, đến năm 1941 A.A. Dorotnhitxưn đã là lãnh đạo khoa học của phòng thí nghiệm ở viện Khí Động Lực Học mang tên H.E.Zhukovski. Ông bảo vệ luận án tiến sĩ với đề tài về lý thuyết các tầng biên khí nén. A.A.Dorotnhitxưn có hàng loạt công trình về lý thuyết xoáy của cánh và vật quay siêu âm. Ông là một trong những người xây dựng cơ sở lý thuyết của máy bay phản lực - khí động lực học tốc độ cao. Từ năm 1945 ông là nghiên cứu viên chính ở viện Toán Học mang tên B.A. Sterlov thuộc viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô. Năm 1951 ông lãnh đạo bộ phận Toán Học Ứng Dụng của viện này. Rồi năm 1953, A.A.Dorotnhitxưn đã được bầu là viện sĩ viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô và cũng từ năm đó, ông là thành viên của hội đồng Khoa Học viện Toán Sterlov. Năm 1955 A.A.Dorotnhitxưn tham gia xây dựng và trở thành người đứng đầu trung tâm Tính Toán viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô. 
                 
    Ông đã có nhiều đóng góp trong toán học, các phương pháp số hiện đại và đã đưa được máy tính vào ứng dụng trong khoa học và kỹ thuật. Sáng tạo khoa học của viện sĩ nổi bật trong nhiều lĩnh vực. Ông là một bác học lớn về toán học ứng dụng, khí động học và vật lý khí quyển. Ông đã có những kết quả nghiên cứu đặc sắc, đưa ra những phương pháp tính toán rất hiệu quả được ứng dụng trong xử lý tính toán trên máy tính điện tử.

    Trong vật lý khí quyển, ông có kết quả nghiên cứu về ảnh hưởng của địa hình bề mặt trái đất đến chuyển động của dòng khí, kết quả nghiên cứu về các lớp biên trong khí nén… và nhiều công trình khác. Với tích phân số phương trình phi tuyến đạo hàm riêng, A.A.Dorotnhitxưn vào năm 1951 đã đề xuất phương pháp hệ thức tích phân và ứng dụng giải bài toán khí động lực học vào năm 1956. Phương pháp này được ứng dụng để giải nhiều bài toán khí tượng, thuỷ văn. Bài toán dự báo thời tiết ngắn hạn giải hệ phương trình khí nhiệt động học đầy đủ mà Nha Khí Tượng nước ta giải trên máy Minsk–22 ngay từ năm 1968 (và khi có máy Minsk-32 thì tính trên Minsk-32) để dự báo thời tiết đã sử dụng một cách hiệu quả phương pháp hệ thức tích phân này.

    Người gắn bó với khoa học tính toán Việt Nam

    A.A. Dorotnhitxưn đã sang nước ta hàng chục lần. Lần đầu tiên vào năm 1971. Lúc đó, ông là trưởng đoàn của viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô sang ký kết hợp tác khoa học với uỷ ban Khoa Học Kỹ Thuật Nhà Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà. Tôi còn nhớ, lúc đó là vào khoảng cuối tháng 11. Ông có đem quà cho con trai tôi, là một bộ áo quần và chiếc mũ trẻ em mà ông mua khi đi dự hội nghị ở Anh. Đoàn của viện sĩ ở tại khách sạn Metropol. Vợ chồng tôi, hai người hai chiếc xe đạp đèo 2 con đến thăm ông. Thật là cảm động khi ông nhớ đến con trai của tôi mà có quà cho bé, còn tôi thì thật đoảng, đến thăm thầy chỉ với tấm lòng thành của 2 vợ chồng và 2 cháu bé!

    Vào dịp ngày sinh của viện sĩ (2/12), chúng tôi tổ chức một buổi gặp mặt nhỏ, mời GS Lê Văn Thiêm (lúc bấy giờ là trưởng phòng Toán Học thuộc uỷ ban Khoa Học Kỹ Thuật Nhà Nước) chủ trì để chúc mừng viện sĩ. Tuy rất đơn giản, chỉ một ít rượu với nem rán, nhưng cuộc gặp rất đầm ấm, thân mật. Trong ký kết hợp tác lần đó có nội dung đào tạo cán bộ khoa học, dĩ nhiên là có ngành máy tính. Những năm sau, nhiều thực tập sinh, nghiên cứu sinh nước ta đã sang làm việc ở trung tâm Tính Toán nơi viện sĩ phụ trách và ở những cơ sở khác thuộc viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô.

    Sang Việt Nam lần đầu tiên đó, qua thời gian làm việc với uỷ ban Khoa Học Kỹ Thuật Nhà Nước, với phòng Toán Học Tính Toán và một số nơi khác, viện sĩ đã có những ấn tượng sâu sắc; tình cảm vốn có với Việt Nam trước đây đã gắn bó bây giờ càng gắn bó hơn. Năm 1974, lần thứ 2, viện sĩ lại sang Việt Nam để ký kết hợp tác khoa học. Lần thứ ba, vào năm 1977, viện sĩ dẫn đầu đoàn của viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô sang ký kết hợp tác mới. Lần này, viện sĩ có mặt ở Hà Nội và TP.HCM. Năm 1979, viện sĩ dẫn đầu đoàn Liên Xô dự hội nghị của uỷ ban Hợp Tác Nhiều Bên các nước XHCN về những vấn đề khoa học của kỹ thuật tính toán (KHBBT) tổ chức tại Hà Nội. Lần này tôi được tham dự, gặp lại thầy, tôi rất xúc động. Câu đầu tiên ông hỏi tôi khi gặp nhau là sao mấy lần trước không thấy mặt.

    Năm 1983, ông sang Việt Nam dự một hội thảo quốc tế “Những thành tựu mới về mô hình hoá và tối ưu hoá”. Ông có một báo cáo nổi tiếng ở hội thảo này: “The problems of mathematical modelling in descriptive sciences” (tạm hiểu là “Những vấn đề của mô hình hoá toán học trong khoa học mô tả”). Năm 1984, ông dẫn đầu đoàn Liên Xô sang nước ta dự hội nghị kỷ niệm 25 năm ký kết hợp tác khoa học kỹ thuật giữa UBKHKT Nhà Nước Liên Xô và UBKHKT Việt Nam. Lần này, ông còn đi TP.HCM và Đà Lạt. Năm 1985, theo lời mời của viện Khoa Học Tính Toán và Điều Khiển, viện Khoa Học Việt Nam, ông sang để thảo luận về kế hoạch hợp tác với Viện. Năm 1987, ông lại sang nước ta về hợp tác khoa học kỹ thuật, dự kỷ niệm 20 năm thành lập uỷ ban Khoa Học Xã Hội Việt Nam. Lần này, ngoài Hà Nội, ông còn đi TP.HCM và Nha Trang. Lần cuối cùng ông sang Việt Nam vào khoảng năm 1991. Thời gian này, tôi đang làm việc ở tổng cục Kỹ Thuật - bộ Quốc Phòng. Tổng cục trưởng là trung tướng Lê Văn Tri được biết viện sĩ là một trong những bác học hàng đầu thuộc lĩnh vực nghiên cứu về chuyển động chất khí, về vật bay nên đã yêu cầu tôi tổ chức một buổi trao đổi với viện sĩ. Hôm đó, sau khi làm việc, trung tướng chiêu đãi viện sĩ cùng phu nhân ở một nhà hàng bên Hồ Tây. Trung tướng có tặng cho phu nhân viện sĩ một tấm lụa Hà Đông và một bộ ấm chén mỹ nghệ mà mãi sau này bà vẫn còn giữ như một kỷ niệm đẹp về Việt Nam.

    Kỷ niệm về thầy…

    Theo sáng kiến của GS Tạ Quang Bửu, phó chủ nhiệm uỷ ban Khoa Học Kỹ Thuật Nhà Nước, để chuẩn bị cho việc nhận máy tính điện tử Minsk-22, Ủy Ban đã cử một đoàn thực tập sinh 9 người tuyển chọn từ nhiều nơi (ĐH Bách Khoa Hà Nội, ĐH Tổng Hợp Hà Nội (nay là ĐH Quốc Gia Hà Nội) và từ quân đội) để đi thực tập về máy tính điện tử ở Liên Xô. Năm người thực tập ở trung tâm Tính Toán viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô ở Moskva (Mát-xcơ-va, Moscow) là Nguyễn Tâm (đã mất), Hồ Thuần, Trần Văn Nho (đã mất), Trần Văn Tiểu và Nguyễn Lãm là tôi; 4 người ở Tashken là Nguyễn Liệu, Nguyễn Hoàng, Trần Văn Ân, Lê Thiện Phố.  

    Trong thời gian thực tập (1962-1964) tại trung tâm Tính Toán viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô dưới sự hướng dẫn của một cán bộ khoa học thuộc Trung Tâm, tôi lại được giải một bài toán chuyển động chất lỏng của viện sĩ. Bài toán giải có kết quả nên hết thời gian thực tập, tôi được viện sĩ nhận làm nghiên cứu sinh. Tuy công việc của ông bận rộn ở nhiều nơi, nhưng mỗi lần tôi xin được gặp, ông đều chưa hề từ chối. Ông tiếp xúc thân mật, gần gũi. Thời gian đầu làm nghiên cứu sinh, tôi giải một bài toán chuyển động chất lỏng với đáy không đều bằng phương pháp hệ thức tích phân của chính viện sĩ nêu ra mà mãi không hội tụ, tưởng là phải bỏ giữa chừng. Có lúc, viện sĩ đã làm công tác tư tưởng cho tôi là “không phải ai làm nghiên cứu sinh cũng bảo vệ được luận án”. Ông bảo là nếu không bảo vệ được thì trong thời gian làm nghiên cứu sinh, tôi cũng đã học được nhiều thứ! Nhưng rồi, tôi cứ miệt mài thử đi thử lại nhiều trường hợp và cuối cùng đã tìm ra tham số cho bài toán hội tụ. Thật là may!

    Tôi bảo vệ luận án phó tiến sĩ ở hội đồng Khoa Học viện Toán Học mang tên B.A. Sterlov thuộc viện Hàn Lâm Khoa Học Liên Xô. Hôm tôi bảo vệ có GS Phan Đình Diệu và GS Võ Hồng Anh dự (GS Phan Đình Diệu về sau là viện trưởng viện Khoa Học Tính Toán và Điều Khiển, GS Võ Hồng Anh là cán bộ nghiên cứu ở viện Vật Lý (đều thuộc viện Khoa Học Việt Nam)). Lúc bấy giờ, cả 2 người đang làm luận án tiến sĩ ở trường ĐH Tổng Hợp Quốc Gia Moskva mang tên Lomonosov.

    Anatoli Alexeevich Dorotnhitxưn từng làm việc, có thể nói là khá thân thiết với GS Tạ Quang Bửu, GS Lê Văn Thiêm. Qua những lúc thầy trò tâm sự, tôi cảm nhận sự kính trọng của ông đối với các vị tiền bối này. Ông cũng biết được GS Lê Văn Thiêm nguyên là một nhà toán học ở Pháp, đã về nước theo tiếng gọi của Bác Hồ vào khoảng năm 50 của thế kỷ trước và lặn lội dọc đường rừng Trường Sơn từ miền Nam ra miền Bắc. Còn với GS Tạ Quang Bửu thì viện sĩ đã có nhiều lần trao đổi về phát triển ngành máy tính nói chung và ở Việt Nam nói riêng.

    Năm 1994, viện sĩ Anatoli Alexeevich Dorotnhitxưn qua đời. Thầy để lại một niềm thương nhớ vô hạn cho chúng tôi, những người đã từng được gần gũi, học tập, làm việc với viện sĩ, những người nay đã lớn tuổi từng trải qua một thời trai trẻ sôi nổi ở phòng Toán Học Tính Toán - tiền thân của viện Công Nghệ Thông Tin ngày nay.

    GS Nguyễn Lãm

    ID: O0710_1